Μαρία Κλαδάκη: Αρχαίο Θέατρο, Ελληνισμός και Ορθοδοξία

Rodiaki NewsRoom

Γράφει: Μαρία Κλαδάκη

Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Τα Χριστούγεννα, η μεγάλη αυτή γιορτή της Χριστιανοσύνης, αποτελεί μια ξεχωριστή ευκαιρία να αναλογιστούμε το βαθύτερο νόημα της Γέννησης του Χριστού και τη σημασία της, για τον καθένα από εμάς. Είναι μια περίοδος γεμάτη μηνύματα, συναισθήματα, αλλά χαρακτηρίζεται και από έναν έντονο συμβολισμό. Στη χριστιανική λατρεία, η έκφραση της πίστεως φέρει στοιχεία θεατρικότητας, κυρίως ως προς την διάσταση της τελετουργίας, της σύνδεσης με το ποίμνιο και με σαφής επιρροές στη ναοδομία.

Αλλά και η υμνωδία, η εκκλησιαστική-βυζαντινή μουσική είναι, στην ουσία, μια μορφή θεατρικής αφήγησης. Οι ψαλμωδίες, ο ρυθμός και οι εναλλαγές στη φωνή εκφράζουν τα συναισθήματα και το θείο μήνυμα, δημιουργώντας πνευματικές εικόνες. Και καθώς μέσα από τους ύμνους προσκαλείται το εκκλησίασμα να μπει σε μια ατμόσφαιρα λατρείας, αναγνωρίζουμε την ψαλτική τέχνη ως έναν δρόμο που οδηγεί σε μια πνευματική μυσταγωγία. Ειδικά την περίοδο των Χριστουγέννων, μέσα από αυτή την τέχνη της έκφρασης, ο κόσμος των συναισθημάτων συναντά τον κόσμο της πνευματικότητας, και με το τρόπο αυτό, η τέχνη μετατρέπεται σε αγωγό αλήθειας και ψυχικής ανάτασης.

Στο πνεύμα των Χριστουγέννων ξεχωριστή θέση έχουν και τα κάλαντα. Το έθιμο των καλάντων φαίνεται να έχει βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα, καθώς ιστορικές πηγές συνδέουν τη συγκεκριμένη παράδοση με τα έθιμα της Αρχαίας Ελλάδας. Πιο συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια του εθίμου της «Ερεσιώνης», τα παιδιά περιέφεραν ομοιώματα καραβιών ή διακοσμημένα κλαδιά ελιάς και δάφνης, τα οποία ήταν στολισμένα με κόκκινες και λευκές κλωστές. Πάνω σε αυτά τα σύμβολα τοποθετούνταν οι προσφορές των οικοδεσποτών ως ένδειξη φιλοξενίας και συμμετοχής στο τελετουργικό. Η παράδοση αυτή φαίνεται να διατηρήθηκε και στη βυζαντινή περίοδο, αλλά τα παιδιά αντί για καράβι κρατούσαν φαναράκια, και σε ορισμένες περιπτώσεις συνόδευαν τους στίχους τους με κάποια αυτοσχέδια κρουστά μουσικά όργανα. Αρχικά το έθιμο θεωρήθηκε ειδωλολατρικό, αλλά με την πάροδο του χρόνου ενσωματώθηκε στον χριστιανικό πολιτισμό, αποκτώντας θρησκευτικό χαρακτήρα.

Γενικότερα, στη διάσωση σημαντικότατων στοιχείων της αρχαιοελληνικής παράδοσης καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι Πατέρες της εκκλησίας οι οποίοι έχοντας μετάσχει της ελληνικής παιδείας, αξιοποίησαν την ελληνική γραμματεία, εντάσσοντας, στη σύνθεση στοιχείων του Χριστιανισμού, ερανίσματα της αρχαίας ελληνικής σκέψης και παράδοσης. Πολλά έργα των τραγικών ποιητών, αλλά και κωμωδίες του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου διασώθηκαν επειδή αντιγράφονταν από τους Βυζαντινούς.

Ωστόσο, η πρώτη Εκκλησία ήλθε σε επαφή με ένα θέατρο καταφανώς σε παρακμή. Στο Βυζάντιο, δεν δίδονταν πια παραστάσεις αρχαίου δράματος και το θέατρο μετατράπηκε σε ευτελές δρώμενο συμφερόμενο με βίαια θεάματα όπως μονομαχίες, θηριομαχίες και αρματοδρομίες. Συχνά λειτούργησε ενάντια στη χριστιανική πίστη με σάτιρες μυστηρίων και μαρτυρίων. Η αίγλη των ηθοποιών της αρχαίας Ελλάδας έχει χαθεί και η τέχνη του ηθοποιού έχει συνδεθεί με την χυδαιότητα. Η επίσημη Εκκλησία τάσσεται κατά αυτού του είδους των θεαμάτων που εκφυλίζουν την ανθρώπινη φύση.

Βέβαια στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα υπήρξε διφυές καθώς από τη μια μεριά βλέπουμε συνεχείς πιέσεις της εκκλησιαστικής ηγεσίας για απαγορεύσεις τέτοιων θεαμάτων. Από την άλλη, λόγω της ενδελεχούς γνώσης της κλασικής θεατρικής γραμματείας από μέρους των εκκλησιαστικών Πατέρων, παρατηρούμε ευμενή αντιμετώπιση του λόγου των αρχαίων τραγικών συγγραφέων. Οι πατέρες αναγνώριζαν ότι οι αρχαίες τραγωδίες ήταν το σχολείο του λαού και η ψυχα-γωγία είχε την έννοια της αγωγής της ψυχής. Πράγματι, ο λόγος, η όψη και το μέλος του αρχαίου δράματος χρησίμευσαν ως μια πρώτη ύλη, που αναμειγμένη με στοιχεία του χριστιανικού δόγματος δημιούργησε ένα νέο κράμα ιερών Μυστηρίων, ένα ιερό κτήμα της ορθόδοξης χριστιανοσύνης, που οδηγεί τον πιστό στην αίσθηση της λύτρωσης.

Συγκεκριμένα, η αρχαιοελληνική τραγωδία, μετά από την αναπαράσταση των παθημάτων του ήρωα, προσέφερε στο θεατή την κάθαρση. Δηλαδή, μια ψυχική ανάταση, ως παρηγοριά για τον πόνο και το φόβο που προκαλείται από τις αντιθέσεις και τις εναντιότητες κατά τη διάρκεια του επίγειου βίου των θνητών. Η ανανέωση που επέφερε η χριστιανική οπτική στη μυστηριακή τελετουργική αναπαράσταση, έδωσε στους πιστούς την ευκαιρία του βιώματος και της υπερβατικής εμπειρίας. Ενός βιώματος που δεν προσέφερε πια μια στιγμιαία κάθαρση για τα παθήματα του ανθρώπου, αλλά δίνει την δυνατότητα της λύτρωσής του, από τη φθορά και το θάνατο.

Η υιοθέτηση πολλών και σημαντικών στοιχείων του αρχαιοελληνικού δράματος από τον Ορθόδοξο χριστιανισμό, προσέδωσε μια άλλη νοηματοδότηση, που καταλύει την έννοια του τραγικού, όπως είναι καταγεγραμμένη στα διασωθέντα αρχαία κείμενα και στους ορισμούς του Αριστοτέλη και των άλλων φιλοσόφων. Μέσα από αυτό το σχήμα αναδύθηκε η νέα οπτική, όπου τη λύπη για τα ανθρώπινα και τα θεία πάθη την σβήνει το μεγάλο χαρμόσυνο γεγονός της αναστάσεως των ψυχών και της μέλλουσας ζωής. Έτσι, το επιτυχές μπόλιασμα του αρχαίου ελληνικού δράματος με τη χριστιανική δογματική, επέφερε τη μετουσίωσή αυτής της μεγάλης τέχνης του Θεάτρου, στο Θείο Δράμα.

Επιπλέον, μελετώντας από δραματική οπτική την χριστιανική λειτουργία αλλά και τη συνολική δομή του εσωτερικού του Ιερού Ναού, όπου τελούνται τα χριστιανικά Μυστήρια, διακρίνονται αρκετά κοινά στοιχεία με το αρχαίο ελληνικό δράμα. Οι πιστοί παρακολουθούν με ενεργητικό τρόπο, συμμετέχοντας έτσι στη Θεία Λειτουργία. Το Ιερό με τις εισόδους και τις εξόδους, βρίσκεται πιο ψηλά από το δάπεδο του Ιερού Ναού. Το δεξί και το αριστερό ψαλτήριο θυμίζουν το δεξί και το αριστερό ημιχόριο του αρχαίου δράματος. Το τέμπλο και οι εικόνες με τις διάφορες ιερές αναπαραστάσεις της ζωής του Κυρίου, των Αγίων και των Μαρτύρων, συνθέτουν ένα σταθερό σκηνικό κατά το πρότυπο της αρχαίας τραγωδίας. Ο αρχιεπισκοπικός θρόνος και τα στασίδια της εκκλησίας προσομοιάζουν με τα ιδιαίτερα καθίσματα των αρχόντων και άλλων επισήμων στο κοίλον, του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Τα ιερατικά άμφια, άλλοτε χαρμόσυνα, άλλοτε πένθιμα, συμβάλλουν στην καλύτερη αναπαράσταση του θείου δράματος και υπογραμμίζουν την συγγένεια με το αρχαίο θέατρο, όπου ο θεαματικός παράγοντας αποτελούσε βασικό στοιχείο. Επίσης, οι διάλογοι μεταξύ Ιερέος, Διακόνου και Ιεροψαλτών, ομοιάζουν με τον αρχαιοελληνικό δραματικό διάλογο που ξεκίνησε από το διθύραμβο του Θέσπιδος.

Στις Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδος, με την αναπαράσταση των Αγίων Παθών, γίνεται εμφανέστατος ο δραματικός χαρακτήρας της Ορθοδόξου Λειτουργίας.

Όλοι αυτοί οι συμβολισμοί βοηθούν στην σύνδεση αλλά και τη κατανόηση του θείου δράματος από την πλευρά των πιστών. Εξάλλου το στοιχείο της αλληγορίας ήταν κάτι που από την αρχή αξιοποιήθηκε στις χριστιανικές διδαχές. Λαμπρό παράδειγμα οι παραβολές που είναι βαθιά φιλοσοφικά κείμενα που μιλούν για πανανθρώπινες αξίες δοσμένα όμως με τρόπο εύπεπτο εύληπτο προκειμένου να γίνουν αντιληπτά από τον απλό άνθρωπο. Γι’ αυτό το λόγο διακρίνουμε στις παραβολές διαφορετικά επίπεδα ανάγνωσης ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο του ποιμνίου. Η απλή εκφορά του λόγου και η παραστατικότητα αυτών των κειμένων ενέχουν μια θεατρικότητα, προκειμένου να αντιληφθεί ακόμα και ο πιο απλός χριστιανός το δίδαγμα, χωρίς να αισθανθεί ότι πνευματικά υστερεί και να δυσφορήσει μπροστά στην αδυναμία να αντιληφθεί τον Θείο λόγο.

Ειδικά για τα Χριστούγεννα, η αλληγορία της γέννησης του Χριστού σε μια ταπεινή φάτνη συμβολίζει την είσοδο του φωτός σε έναν σκοτεινό κόσμο. Το νόημα των Χριστουγέννων υπάρχει σε κάθε μικρή πράξη αγάπης, σε κάθε χαμόγελο που χαρίζουμε, σε κάθε χειρονομία που απαλύνει τον πόνο κάποιου άλλου. Είναι το δώρο που δεν φέρει υλική αξία, αλλά γίνεται ο φάρος που αναδεικνύει τα Χριστούγεννα ως τη γιορτή της απέραντης θεϊκής φιλευσπλαχνίας και αγάπης, που δεν έχει όρια.