Η Ελληνιστική Περίοδος, ο Ίππαρχος ο Ρόδιος και ο «μηχανισμός των Αντικυθήρων»

Rodiaki NewsRoom

Toυ
Πάνου Βενέρη

Ο ακριβής προσδιορισμός της λεγόμενης «Ελληνιστικής περιόδου», είναι κάπως σαν… λάστιχο, αλλά οι περισσότεροι μελετητές συγκλίνουν στο ότι η περίοδος αυτή αρχίζει από τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) μέχρι τη Ναυμαχία στο Άκτιο (31 π.Χ.) και την πλήρη προσάρτηση της Αιγύπτου στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Είναι περίπου 300 λαμπρά χρόνια, κατά τα οποία, ο Ελληνικός Πολιτισμός διαδόθηκε στα μήκη και τα πλάτη των κτήσεων του μεγάλου στρατηλάτη και στα αντίστοιχα βασίλεια που δημιουργήθηκαν από τους επιγόνους του.

Με βάση τον Ελληνικό Πολιτισμό αλλά και την ώσμωσή του με το ντόπιο στοιχείο των κτήσεων (όπως βέβαια διαμορφώθηκε αργότερα και από την επιρροή των Ρωμαίων, οι κτήσεις των οποίων εν πολλοίς συμπίπτουν στην Ανατολή με αυτές του Μ. Αλεξάνδρου), δημιουργήθηκε πλέγμα λαμπρών πόλεων και ήκμασαν οι επιστήμες, οι τέχνες και τα γράμματα, κάτι σαν την «αναγέννηση» που ακολούθησε τον δυτικό μεσαίωνα. Δημιουργήθηκαν παράλληλα, διαπολιτισμικές σχέσεις και ένα δίκτυο επικοινωνίας μεταξύ λαμπρών επιστημόνων της εποχής που ταξίδευαν από πόλη σε πόλη, προκειμένου να συναντήσουν άλλους επιστήμονες και να ανταλλάξουν απόψεις για τις θεωρίες τους ή τις ανακαλύψεις τους. Βλέπετε τότε ... email δεν υπήρχαν και ό,τι γινόταν, γινόταν δια ζώσης και μάλιστα, με πολύ κόπο και αφιέρωση πολύ χρόνου.

Ο συνοικισμός της Ρόδου (δηλαδή η πόλη της Ρόδου, που προήλθε από τη συνένωση των τριών προϋφιστάμενων Δωρικών πόλεων του νησιού, Λίνδου – Καμείρου – Ιαλυσού) δημιουργήθηκε το 408 π.Χ. και έφτασε στο απόγειό του κατά την Ελληνιστική περίοδο, κατά την οποία αποτελούσε μια από τις λαμπρότερες «πόλεις -κράτη» της Μεσογειακής λεκάνης σε όλα τα επίπεδα.

Δυστυχώς η περίοδος αυτή δεν είναι ευρέως γνωστή ή ευθέως «αναγνώσιμη – αναγνωρίσιμη», καθότι τα περισσότερα λαμπρά δημιουργήματά της (πλην της αρχαίας ακρόπολης και κάποιων διάσπαρτων σημείων ειδικού ενδιαφέροντος) βρίσκονται κάτω από τη σημερινή πόλη της Ρόδου (η αρχαία πόλη έφθανε περίπου μέχρι τη σημερινή οδό Εθνικής Αντιστάσεως) και πάντως δεν είναι αυτή που προσδιορίζει τη σημερινή «ταυτότητα» του νησιού (τουλάχιστο στη συνείδηση του μέσου πολίτη) η οποία, κατά κύριο λόγο, έχει σημεία αναφοράς κυρίως στη λεγόμενη «Ιπποτική περίοδο» (1309 – 1522 μ.Χ.) και στη μεταγενέστερη Ιταλική κατοχή (1912-43), καθότι οι εμβληματικές αναφορές - παρεμβάσεις (τουλάχιστο στον οικιστικό τομέα), δυστυχώς σταμάτησαν χρονικά κάπου εκεί. Η νεότερη Ρόδος, από την ενσωμάτωση και μετά, ακολούθησε τα πρότυπα της υπόλοιπης χώρας, με τη διαμόρφωση ενός νέου, «ανώνυμου» εν πολλοίς τοπίου.

Κατά την αρχαιότητα, η Ρόδος, πέραν από τις λαμπρές υποδομές μεγαλούργησε σε πολλούς άλλους τομείς, μεταξύ των οποίων, τα γράμματα και οι τέχνες. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε και μεγαλούργησε ένας από τους 7 σοφούς της αρχαίας Ελλάδας, ο Κλεόβουλος ο Λίνδιος (6ος π.Χ), εδώ δημιουργήθηκε ένα από τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου, ο Κολοσσός, καθώς επίσης το σύμπλεγμα του Λαοκόωντα κ.ά.. Δεν είναι επίσης τυχαίο από εδώ κατάγοντα οι φιλόσοφοι Παναίτιος, Ανδρόνικος, Ποσειδώνιος κ.ά., ο πατέρας της αστρονομίας και της τριγωνομετρίας Ίππαρχος, ο λυρικός ποιητής Απολλώνιος, ο ολυμπιονίκης Διαγόρας και οι Διαγοριδείς, εδώ γράφτηκε ο πρώτος ναυτικός κώδικας στον κόσμο, ο Ναυτικός Νόμος των Ροδίων και πάει λέγοντας.

Η Ρόδος επομένως, ιδίως κατά την Ελληνιστική Περίοδο ήταν μια ανθούσα πόλη παγκόσμιας (για τον τότε γνωστό κόσμο) εμβέλειας (βλ. το πρόσφατο βιβλίο του Νίκου Νικολάου «η Ιστορία και ο Πολιτισμός της Ρόδου κατά την Ελληνιστική Περίοδο»).

Η Ρόδος κατέστη επίσης ένα σπουδαίο Αστρονομικό Κέντρο της αρχαιότητας, το μεγαλύτερο στην Ελλάδα και εφάμιλλο με εκείνο της Αλεξάνδρειας, ιδίως κατά τη διάρκεια του 2ου και 1ου π.Χ. αιώνα, αφού από πολύ νωρίς (ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα, την εποχή του Κλεόβουλου του Λίνδιου), γίνονταν επιστημονικές παρατηρήσεις, καταγραφές και ερμηνεία των διαφόρων φυσικών φαινομένων. Οι Αστρονομικές Παρατηρήσεις των διαφόρων ουρανίων φαινομένων, η λεπτομερής περιγραφή και η ερμηνεία τους, διαδίδονταν εκτός Ρόδου σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο (βλ. άρθρο του καθηγητή αστροφυσικής Α. Πινότση στην εφημερίδα «Ροδιακή» 26.5.2021).

Κεντρικό πρόσωπο στο πεδίο αυτό, υπήρξε ο Ίππαρχος ο Ρόδιος (190 – 120 π.Χ.), ο οποίος γεννήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας, εγκαταστάθηκε από πολύ νωρίς στη Ρόδο. όπου και ίδρυσε το αστεροσκοπείο του (ενδεχομένως στον λόφο του Αγίου Στεφάνου – Μόντε Σμιθ), θεωρείται ο μεγαλύτερος αστρονόμος και γεωγράφος της αρχαιότητας και δικαίως του αποδίδεται ο τίτλος του «πατέρα» της αστρονομίας, ή ακόμα και της γεωγραφίας αλλά και της τριγωνομετρίας.
Άλλες μεγάλες προσωπικότητες της Ροδιακής αστρονομίας αλλά και της επιστήμης εν γένει (καθότι οι επιστήμονες της περιόδου εκείνης ήταν κάτι σαν τους «αναγεννησιακούς» επιστήμονες, δηλαδή πανεπιστήμονες) κατά την Ελληνιστική Περίοδο, ήταν ο Άτταλος ο Ρόδιος, ο Εύδοξος ο Ρόδιος, ο Εύδημος, ο Ποσειδώνιος ο Ρόδιος, ο Γέμινος ο Ρόδιος κ.ά..

Ο «μηχανισμός των Αντικυθήρων» ανασύρθηκε (σε θραύσματα) από Καλύμνιους σφουγγαράδες, στη θάλασσα των Αντικυθήρων το 1900 μ.Χ., μέσα από αρχαίο ναυάγιο του 1ου π.Χ. αιώνα και εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε τον 2ο π.Χ. αιώνα. Ήταν στην ουσία ένας αναλογικός αστρονομικός και ημερολογιακός υπολογιστής, ο πρώτος υπολογιστής του κόσμου! Ένα θαύμα μηχανικής! Εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε στη Ρόδο από τον Ίππαρχο ή τον Ποσειδώνιο (αναφορές βέβαια γίνονται και για τον Αρχιμήδη τον Συρακούσιο που προϋπήρξε του Ιππάρχου).

Όπως και να έχει, η Ρόδος την εποχή εκείνη ήταν (συν τοις άλλοις) το …κέντρο του κόσμου στην αστρονομία! Το γεγονός αυτό είναι σήμερα ευρέως γνωστό και προβάλλεται σε όλο τον πλανήτη, πλην …Λακεδαιμονίων (αν εξαιρέσει κάποιος τους ειδικούς).

Μόλις πρόσφατα, στις 10 – 11 Ιαν. 2025, διοργανώθηκε στη Ρόδο διεθνές συνέδριο με θέμα: «ο μηχανισμός των Αντικυθήρων και Ίππαρχος ο Ρόδιος». Στο πλαίσιο αυτού του συνεδρίου, έγινε δωρεά στον δήμο Ρόδου (με χρηματοδότηση από το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Αμερικής «Παιδεία» με πρόεδρο τον επιφανή Ροδίτη επιστήμονα Ηλία Τομάζο, καθηγητή και αντιπρύτανη του Πανεπιστημίου Κονέκτικατ των ΗΠΑ), ένα πολύ όμορφο και λειτουργικό αντίγραφο (υπερμεγέθες βέβαια για λόγους ένταξής του σε εξωτερικό περιβάλλον), του μηχανισμού των Αντικυθήρων, το οποίο τοποθετήθηκε στο συγκρότημα «Θέρμαι», επιλογή που θέλω να πιστεύω ότι είναι προσωρινή1.

Αποτελεί ασφαλώς μια εξαιρετική πρωτοβουλία και μια υπενθύμιση, ότι αν σήμερα η Ρόδος είναι αυτή που είναι, οφείλεται στην πλούσια προίκα που της άφησε η φύση αλλά και στο μοναδικό παρελθόν της, ένα διαχρονικό «πολιτιστικό τοπίο», σπάνιο όχι μόνο για τη χώρα αλλά και σε διεθνές επίπεδο. Η ευθύνη για τη διατήρηση, διαχείριση και ανάδειξή του μέσα από τη σύγχρονη έννοια της «βιώσιμης ανάπτυξης», ανήκει σε εμάς.

Το καμπανάκι αυτό πρέπει να γίνει καμπάνα, να ακουστεί ηχηρά και να τεθεί ως προτεραιότητα γιατί έτσι θα προσδιοριστεί η πραγματική ταυτότητα του τόπου, που νοηματοδοτεί την ύπαρξή του και μπορεί να αποτελέσει τη στέρεη βάση πάνω στην οποία μπορεί θα κτιστεί η οποιαδήποτε αναπτυξιακή προοπτική. Βήματα προς αυτή την κατεύθυνση έχουν γίνει αρκετά. Αυτά όμως που υπολείπονται είναι περισσότερα.

1 Η επιλογή του χώρου αυτού κατά την κρίση μου δεν εμπεριέχει κάποιου είδους ισχυρό συμβολισμό ούτε έχει κάποια συνάφεια με τον χρόνο δημιουργίας του μηχανισμού και το αντίστοιχο ιστορικό περιβάλλον. Θα μπορούσε να αποτελέσει ισχυρό σημείο αναφοράς, αν τοποθετούνταν σε μέρος που να σχετίζεται με την αρχαία αστρονομία (όπως π.χ. στο σημείο που βρίσκεται σήμερα το «δάσος κεραιών» στον λόφο του Αγίου Στεφάνου – Μόντε Σμιθ, αφού βέβαια αυτές απομακρυνθούν και ο χώρος διαμορφωθεί κατάλληλα έτσι ώστε να αναδειχθούν όλες οι πτυχές της ιστορίας του. Θα μπορούσε ακόμα να τοποθετηθεί στον χώρο της αρχαίας ακρόπολης της πόλης που εν πολλοίς είναι της ίδιας ιστορικής περιόδου, είναι οργανωμένος αρχαιολογικός χώρος και κοντά στον χώρο που προαναφέραμε). Παράλληλα, πρέπει να δίδει στον επισκέπτη – θεατή τις ακριβείς πληροφορίες σε σχέση με τον αυθεντικό μηχανισμό. Είναι μερικές πρόχειρες σκέψεις μου προς επεξεργασία από τους έχοντες την ευθύνη για την τελική χωροθέτηση.