Θάνος Ζέλκας: Η σιωπή των θεατών

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Θάνος Ζέλκας

Τέσσερις νεκροί. Τέσσερα παιδιά. Ανάμεσά τους τα ίδια της τα παιδιά, η αδερφή της, το παιδί της φίλης της. Μια γυναίκα εικοσιπέντε ετών, η Ειρήνη Μουρτζούκου, σε ρόλο δράστη. Ένας κύκλος βίας που άνοιξε στα δεκατέσσερά της, κατά την ομολογία της, και έκλεισε μακάβρια πολλά χρόνια αργότερα. Όλα αυτά, όχι σε κάποιο ψυχρό αστυνομικό δελτίο, αλλά στην καρδιά μιας κοινωνίας που παρακολουθεί παγωμένη, σοκαρισμένη ή μήπως απλώς εθισμένη;

Η υπόθεση αποτρόπαια από μόνη της. Το αφήγημα βολικό. Μια ψυχικά διαταραγμένη δράστις στο ρόλο μιας σύγχρονης «Μήδειας». Όλοι δηλώνουν σοκαρισμένοι από την κυνικότητα της είδησης. Μήπως όμως αποτελεί και το άλλοθι μιας κοινωνίας που υποφέρει από στρουθοκαμηλισμό; Γιατί όλοι μας γνωρίζουμε ότι οι ψυχικές ασθένειες υπάρχουν ανάμεσά μας. Γνωρίζουμε ότι πολλοί συνάνθρωποί μας ζουν στο περιθώριο, χωρίς φροντίδα, χωρίς έλεγχο, χωρίς υποστήριξη. Κι όμως, κάθε φορά παριστάνουμε τους έκπληκτους. Πώς έγινε; Πώς δεν το είδε κανείς;

Το πραγματικό ερώτημα όμως δεν είναι το πώς έγινε. Το ερώτημα είναι γιατί δεν μας νοιάζει ουσιαστικά μέχρι να γίνει. Η Ελλάδα έχει εγκαταλείψει την ψυχική υγεία σε ένα θεσμικό και κοινωνικό ημίφως. Οι ελάχιστες δομές λειτουργούν στα όρια. Οι οικογένειες παλεύουν σχεδόν μόνες. Η ασθένεια, μικρή ή μεγάλη, γίνεται στίγμα, αντικείμενο χλευασμού και φυσικά το πρόβλημα «κρύβεται κάτω από το χαλί» επιμελώς. Οι ψυχικές νόσοι είναι κάτι που στα σύγχρονα κράτη αντιμετωπίζονται ως κοινές νόσοι. Δεν εξετάζονται μόνο ως γενεσιουργός αιτία ειδεχθών εγκλημάτων.

Στην πραγματικότητα, δεν μας φοβίζει η φόνισσα. Μας φοβίζει η εικόνα της. Ότι δεν έμοιαζε με «δολοφόνο». Ότι δεν την αναγνωρίζαμε σαν απειλή. Ότι δεν ήταν μέλος κάποιας σατανιστικής οργάνωσης, πράγμα που θα βόλευε ακόμα περισσότερο το αφήγημα. Ότι ήταν, μέχρι χθες, μια συνηθισμένη κοπέλα. Αυτός είναι και ο λόγος που μας σοκάρει. Γιατί πίσω από αυτή την υπόθεση αναβλύζει το αόρατο βάθος του ανθρώπινου πόνου, η μοναξιά, η ανεπάρκεια, ο εγκλωβισμός. Και αυτά δεν είναι ξένα. Είναι επικίνδυνα οικεία.

Αντί όμως να προβληματιστούμε από το διάτρητο προνοιακό μας σύστημα, για μια ακόμα φορά πετάμε την ευθύνη από πάνω μας και καταναλώνουμε αδηφάγα ένα προϊόν τηλεοπτικής και διαδικτυακής ανθρωποφαγίας. Η ραστώνη που πληγώνει τα ΜΜΕ κάθε καλοκαίρι, βρήκε μια υπόθεση για να δηλητηριάσει ακόμα και τις λίγες στιγμές ξεγνοιασιάς μας. Με τίτλους σοκαριστικούς, λεπτομέρειες άχρηστες για την κατανόηση του γεγονότος, αλλά χρήσιμες για την αύξηση της επισκεψιμότητας. Με πρόσωπα και φωνές που αναλύουν, «ειδικεύονται», συγκινούνται στον τηλεοπτικό “αέρα”. Μια κοινωνία που ούρλιαζε πριν χρόνια για τη ρητορική μίσους και τη διαπόμπευση, τώρα συμμετέχει σιωπηρά στην δεύτερη πράξη του εγκλήματος.

Η εικόνα της φόνισσας δεν προκαλεί απλώς φρίκη. Προκαλεί και μια παράξενη περιέργεια. Μια ηδονοβλεπτική τάση που θρέφεται από την κατανάλωση του πόνου. Το κοινό διαβάζει, σχολιάζει, παθιάζεται και έπειτα συνεχίζει τη ζωή του χωρίς ίχνος ενδοσκόπησης και αυτοκριτικής. Γιατί να μας νοιάξει το πώς έφτασε μια γυναίκα να σκοτώσει τα παιδιά της; Γιατί να αναρωτηθούμε πού αποτύχαμε όλοι; Αρκεί που έχουμε δράμα, αίμα και αποτροπιασμό. Αρκεί που μπορούμε να κουνήσουμε το δάχτυλο, να πάρουμε θέση στον σχολιασμό του εγκλήματος.

Ζούμε σε μια κοινωνία που χάνει αργά και σταθερά τις ευαισθησίες της. Που μιλά για ενσυναίσθηση χωρίς να μπορεί να τη νιώσει. Που έχει εθιστεί στο να σοκάρεται χωρίς να συγκινείται. Που νοιάζεται μόνο όταν το κακό εμφανιστεί με όλη του τη «μεγαλοπρέπεια». Που εύκολα καταδικάζει τον δράστη, αλλά αδυνατεί να δει τα σημάδια πριν γίνει το έγκλημα.

Η υπόθεση αυτή κατά βάθος μας πληγώνει περισσότερο γιατί χαλάει την «τέλεια εικόνα» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που θέλουμε να πλασάρουμε. Είναι ο καθρέφτης που μας δείχνει τα πιο σκοτεινά μας ένστικτα. Που ψιθυρίζει στο μυαλό μας μια αλήθεια. Για όσα γίνονται και δεν γίνονται είμαστε συνυπεύθυνοι. Η αλήθεια που σκοτώνει το άλλοθι της αποστασιοποίησης και της ελεγχόμενης άγνοιας.

Οι κοινωνίες γίνονται καλύτερες όταν αυτούς τους ψίθυρους τους ακούνε και φροντίζουν να τους σβήσουν με τις πράξεις τους, με τη φροντίδα τους και με μια προσέγγιση ανθρώπινη και ουσιαστική. Η σιωπή δεν κρύβει μόνο φόβο. Κάποιες φορές κρύβει και ενοχή…