Φαρμακευτικά και αρωματικά φύτα της Ελλάδος

Rodiaki NewsRoom

Εκουιζέτον το αρουραίον (Equisetum arvense), κοινώς ιππουρίδα των αγρών, πολυκόμπι, πολυκόντηλο, πολυγόνατο, αλογοουρά των βάλτων, αλογοουρά κλπ.

Γράφει ο: Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης

Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Το Εκουιζέτον (Equisetum) είναι το μόνο γένος, το οποίο επιζεί από τα Ιππουροειδή, μία οικογένεια των ανωτέρων φυτών, τα οποία αναπαράγονται με σπόρια και όχι με σπόρους. Πρόκειται για ένα «ζωντανό απολίθωμα», το μόνο ζωντανό γένος του συνόλου της ομοταξίας Ιππουριδόψιδα, η οποία για πάνω από εκατό εκατομμύρια χρόνια ήταν πολύ πιό ποικιλόμορφη και εκυριαρχούσε στο έδαφος των τελευταίων δασών του Παλαιοζωϊκού αιώνα. Ορισμένα Ιππουριδόψιδα ήσαν μεγάλα δένδρα, τα οποία έφθαναν σε ύψος έως και τριάντα (30) μέτρα.

Το γένος «Καλαμίτες», της οικογενείας Καλαμιτοειδή (Calamitaeae) για παράδειγμα, είναι άφθονο σε κοιτάσματα γαιάνθρακα από την λιθανθρακοφόρο περίοδο. Το μοτίβο τής απόστασης των κόμβων στα Ιππουριδόψιδα, όπου εκείνοι προς την κορυφή του βλαστού είναι όλο και πιο κοντά μεταξύ των, ενέπνευσε τον Σκωτσέζο μαθηματικό και αστρονόμο Τζον Νάπιερ (John Napier, *1550 - + 1617), να εφεύρει τους Λογαρίθμους.

Ετυμολογία

Το όνομα «Ιππουρίδαι», το οποίο χρησιμοποιείται συχνά για ολόκληρη την ομάδα, προέκυψε, επειδή το διακλαδισμένο είδος ομοιάζει κάπως με την ουρά ενός ίππου. Ομοίως, το επιστημονικό όνομα στα Λατινικά Equisetum, προέρχεται από το λατινικό Equus (=άλογο) + seta (= τρίχα).

Στα Γερμανικά η ονομασία του φυτού αυτού είναι Zinnkraut= κασσιδερο-βότανο.

Στις Ισπανόφωνες χώρες αυτά τα φυτά είναι γνωστά ως Cola de cavallo = αλογοουρά.

Στην ελληνική χλωρίδα απαντούν έξι (6) είδη του φυτού Εκουιζέτον (Equisetum), τα εξής:

1)Εκουιζέτον το αρουραίον, 2) Ε. το μείζον, 3) Ε. το δασικόν, 4) Ε. το ελώβιον, 5) Ε. το πολύκλαδον και 6) Ε. το χειμερινόν.

Εκουιζέτον το αρουραίον (Equisetum arvense)

Περιγραφή

Στα φυτά αυτά τα φύλλα είναι αρκετά μικρότερα και συνήθως είναι φωτοσυνθετικά. Περιέχουν ένα μόνο μη διακλαδιζόμενο αγγειακό ίχνος, το οποίον είναι το καθοριστικό χαρακτηριστικό των μικροφύλλων φυτών. Τα φύλλα των Ιππουρίδων είναι διατεταγμένα κατά σπονδυλώματα, συνηνωμένα σε κομβικές θήκες. Οι μίσχοι είναι συνήθως πράσινοι και φωτοσυνθετικοί και είναι χαρακτηριστικό, ότι είναι κοίλοι, ενωμένοι με ραβδώσεις (μερικές φορές με 3, αλλά συνήθως με 6-40 ράχες). Μπορεί να υπάρχουν ή όχι κλώνοι στους κόμβους.

Σπόρια

Τα σπόρια βρίσκονται κάτω από τα σποραγγειοφόρα στους στροβίλους, δομές με κωνική μορφή, στα άκρα κάποιων μίσχων. Σε πολλά είδη οι κωνοφόροι βλαστοί δεν είναι διακλαδισμένοι και σε μερικά (π.χ. Ιππουρίδα των αγρών – Equisetum arvense) είναι παρόμοιοι με στείρους βλαστούς φωτοσυνθετικούς και με σπονδυλώματα.

Τα κυτταρικά τοιχώματα του Εκουιζέτου

Τα ακατέργαστα κυτταρικά εκχυλίσματα όλων των ειδών του Εκουιζέτου, τα οποία αναλύθηκαν περιέχουν δραστικότητα γλυκάνης μεικτών δεσμών. Ενδοτρανσγλυκοσυλάση (ΜΧΕ) της ξυλογλυκάνης. Αυτό είναι ένα νέο ένζυμο και δεν είναι γνωστό, εάν υπάρχει σε άλλα φυτά. Επίσης τα κυτταρικά τοιχώματα όλων των ειδών του Εκουιζέτου, τα οποία αναλύθηκαν, περιέχουν γλυκανίνη μεικτής σύνδεσης (ΜLG), ένα πολυσακχαρίτη, ο οποίος μέχρι πρόσφατα εθεωρείτο, ότι περιωρίζετο μόνο στα ποώδη φυτά.

Κατανάλωση

Οι άνθρωποι έχουν καταναλώσει τακτικά κατά το παρελθόν και σε ορισμένες χώρες συνεχίζουν να τρώγουν και σήμερα το φυτό αυτό, την αλογοουρά. Γιά παράδειγμα, τα φρέσκα στελέχη ορισμένων ειδών, τα οποία φέρουν στροβίλους, μαγειρεύονται και τρώγονται σαν σπαράγγια στην Ιαπωνία. Οι ιθαγενείς κάτοικοι της Αμερικής στον ΒΔ. Ειρηνικό Ωκεανό, τρώγουν τους νεαρούς τρυφερούς βλαστούς του φυτού αυτού ωμούς. Τα νεαρά φυτά τρώγονται μαγειρευμένα ή και ωμά, αλλά αυτά πρέπει να λαμβάνονται μετά μεγάλης προσοχής.

Εάν ορισμένα είδη του φυτού «αλογοουρά» καταναλωθούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα, μπορεί να αποβούν δηλητηριώδη για τα βόσκοντα ζώα, συμπεριλαμβανομένων και των ίππων. Η τοξικότητα αυτών φαίνεται να οφείλεται στην θειαμινάση, η οποία μπορεί να προκαλέσει ανεπάρκεια θειαμίνης (βιταμίνης Β 1).

Ιδιότητες

Τα εκχυλίσματα και άλλα παρασκευάσματα του φυτού Εκουιζέτον το αρουραίον (Equisetum arvense), εχρησίμευαν ως παραδοσιακά φάρμακα με καταγραφές, οι οποίες χρονολογούνται από την προχριστιανική αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα.

Κατά το έτος 2009 η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων, ύστερα από σχετικές έρευνες, κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις για τις υποτιθέμενες επιπτώσεις στην υγεία του Εκουιζέτου του αρουραίου (Equisetum arvense), όπως για την αναζωογόνηση του οργανισμού του ανθρώπου, τον έλεγχο του βάρους, την περιποίηση του δέρματος, την υγεία των μαλλιών ή των οστών. Από του έτους 2018 υπάρχουν ανεπαρκή επιστημονικά στοιχεία για την αποτελεσματικότητά του ως φαρμάκου, για την θεραπεία οποιασδήποτε ανθρωπίνης παθήσεως.

Το Εκουιζέτον το αρουραίον περιέχει θειαμινάση, η οποία μεταβολίζει την βιταμίνη Β, την θειαμίνη, ενδεχομένως προκαλώντας ανεπάρκεια θειαμίνης και σχετική ηπατική βλάβη, μετά από χρόνια κατανάλωση.

Η Ιππουρίδα μπορεί να προκαλέσει διούρηση. Επί πλέον η ασφάλειά του για την κατανάλωση από το στόμα δεν έχει αξιολογηθεί μέχρι σήμερα επαρκώς και μπορεί να είναι τοξική, ειδικά για παιδιά και έγκυες γυναίκες.

Στην Ελλάδα απαντούν, όπως ήδη ανεφέρθη, ως αυτοφυή έξι (6) είδη του φυτού αυτού, από τα οποία δύο ταυτίζονται με φαρμακευτικά φυτά, τα οποία αναφέρονται και περιγράφοβναι από τον Διοσκουρίδη, ήτοι

1)Ιππουρίς η μείζων (Equisetum maxima)

Πρόκειται πιθανώς για την πρώτη ιππουρίδα του Διοσκουρίδου.

2)Ιππουρίς η πολύκλαδος(Equisetum ramorissimum)

Πρόκειται πιθανώς για την δευτέρα ιππουρίδα του Διοσκουρίδου.

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία

Διοσκουρίδης Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς ή Ταρσεύς (περίπου: * 8 μ.Χ. – + 90 μ. Χ.)

1)«46. 1.΄Ιππουρις, οι δε αναβάσιον, οι δε έφεδρον καλούσι. Φύεται εν τόποις εφύδροις και εν τάφροις. Καυλία κενά, υπέρυθρα, υποτραχέα, στερεά, γόνασι διειλημμένα εμπεφυκόσιν εις άλληλα, περί δε αυτά σχοινώδη, λεπτά, πυκνά. Αύξεται δε εις ύψος αναβαίνουσα επί τα παρακείμενα στελέχη και κατακρεμάται περικεχυμένη κόμαις πολλαίς μελαίναις, καθάπερ ίππου ουρά. Ρίζα ξυλώδης, σκληρά.

2.Στυπτική δε η πόα, όθεν ο χυλός αυτής αιμορραγίας ίστησι τας εκ μυκτήρων και δυσεντερίας ωφελεί πινόμενος μετ΄ οίνου. Κινεί δε ούρα. Τα δε φύλλα τραύματα έναιμα κολλά λεία επιπλαττόμενα, η δε ρίζα και η πόα βήττουσί τε και ορθοπνοϊκοίς και ρηγματίαις αρήγει. Ιστορείται δε και εντέρου διαίρεσιν και κύστεως διακοπήν και εντεροκήλην συνάγειν τα φύλλα πινόμενα συν ύδατι».

46 RV: Ίππουρις. Οι δε τριχομάχιον, οι δε ανάβασις, οι δε εφέδρανον, οι δε εφέδραν, οι δε ιτέα δένδρος, οι δε γύννις, οι δε σχοινιόστροφον, Αιγύπτιοι φερφρεί, προφήται Κρόνου τρόφις, Ρωμαίοι εκυινάλις, οι δε σάλιξ εκυινάλις».

(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής 4,46).

2)« 47. Έστι δε και ετέρα ίππουρις, κόμας βραχυτέρας και λευκοτέρας και μαλακωτέρας έχουσα, ήτις και αυτή λεία συν όξει τραύματα ιάται».

3)«RV: Ίππουρις ετέρα. Οι δε σκυτίον, οι δε εφέδραν, οι δε γύννιν, Ρωμαίοι σάλιξ εκυίνους. Η δε ετέρα ίππουρις καυλός εστιν ορθός, ίσος, μείζων δε πήχεως, υπόκενος, κόμας εκ διαστημάτων έχουσα βραχυτέρας και λευκοτέρας και μαλακωτέρας, ήτις και αυτή τραύματα ιάται την αυτήν έχουσα δύναμιν».

(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής, 4,47).

Λαϊκή παραδοσιακή Ιατρική

Σύμφωνα με την άποψη ορισμένων οπαδών της Λαϊκής Ιατρικής, το Εκουιζέτον το αρουραίον (Equisetum arvense), κοινώς ιππουρίδα των αγρών, αλογοουρά, πολυκόμπι, πολυγόνατο, πολυκόντυλο κλπ., είναι αποθήκη μετάλλων. Το διοξείδιο του πυριτίου, το οποίο περιέχει, θεωρείται ότι βοηθάει στην απορρόφηση του ασβεστίου και εμποδίζει την εναπόθεση λιπιδίων στα τοιχώματα των αρτηριών. Θεωρείται επίσης ως ισχυρό αιμοστατικό. Πιστεύεται ότι έχει καθαρτικές, αντιδιαβητικές και αντιδιαρροϊκές ιδιότητες. Επίσης είναι επουλωτικό σε πληγές και έλκη.

Θωρείται, ότι έχει καλά αποτελέσματα σε παθήσεις και φλεγμονές των νεφρών και της ουροδόχου κύστεως, στην φλεγμονή του προστάτη, στην αναιμία, στην εξασθένηση του οργανισμού, στην κατακράτηση υγρών, σε αιμορροίδες, σε παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος και στην χρόνια βρογχίτιδα. Σε πληγές και έλκη μπορεί να τοποθετηθεί υγρό πανί, που έχει το φυτό βρασμένο. Σε κνησμώδη εξανθήματα χρησιμοποιούνται κομπρέσες και πλύσεις με αφέψημα από το φυτό αυτό

Σημείωση:

Κείμενα του είδους αυτού έχουν κυρίως χαρακτήρα εγκυκλοπαιδικό, ενημερωτικό και παιδευτικό και δεν αποσκοπούν στο να παράσχουν συμβουλές και οδηγίες για την χρησιμοποίηση φαρμακευτικών και αρωματικών φυτών στους αναγνώστες των.

Τα φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας και της οικουμένης γενικότερα, έχουν ορισμένες ιδιότητες, οι οποίες μπορούν να δράσουν θετικά για την υγεία του ανθρώπου, όμως ορισμένα από αυτά περιέχουν άκρως τοξικές και δηλητηριώδεις ουσίες, οι οποίες είναι δυνατόν να προκαλέσουν μεγάλη ζημία στον οργανισμό του ανθρώπου, σοβαρές βλάβες και αλλοιώσεις ζωτικών οργάνων, ακόμη να επιφέρουν και αυτόν τον θάνατο.

Για τους λόγους αυτούς οι άνθρωποι δεν πρέπει ποτέ να πειραματίζονται με τα φυτά αυτά και τα παράγωγά των και να τα χρησιμοποιούν, χωρίς την γνώση και την συνεργασία του θεράποντος Ιατρού και του Φαρμακοποιού των, διότι αυτό επιβάλει η λογική και η ιατρική δεοντολογία.-

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1986), σ. 437.

Ρ. Γκόλιου (επιμ.), Διακόσια (200) βότανα και οι θεραπευτικές τους ιδιότητες. Έκδοση «Μαλλιάρης Παιδεία».

Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 9 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 373-374.

Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990), σ. 101-102

Θ. Χελντράϊχ, Λεξικό των δημωδών ονομάτων των φυτών της Ελλάδος, με επιστασία και συμπληρώσεις Σπυρίδωνος Μηλιαράκη, εκδόσεις Αφών Τολίδη (Αθήνα 1980).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).

Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).

R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).-----

J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).-------

An Indroduction to the Genus Equisetum and the Class Sphenopsida as a whole. Florida International University.

Husby Ch. E., Walkowiak RJ, Eισαγωγή εις το γένος Equisetum (Αλογούσα) και την τάξη Equisetopsida (Sphenopsida), ως σύνολον. Εγχειρίδιον του ΙΕΑ 2012.