Γιάννης Σαμαρτζής: Το Δημόσιο Χρέος: Τροχοπέδη ή Μοχλός Ανάπτυξης

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σαμαρτζής, Οικονομολόγος

Στη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα της Ελλάδας, το ζήτημα του δημόσιου χρέους αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα και πολυσυζητημένα θέματα. Η χώρα, ιδίως μετά την οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας, βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρές δημοσιονομικές δυσκολίες και την ανάγκη εφαρμογής μέτρων λιτότητας. Έτσι, τίθεται το ερώτημα: αποτελεί το δημόσιο χρέος εμπόδιο για την ανάπτυξη ή μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο οικονομικής ανάκαμψης;

Αναμφίβολα, το υπερβολικό δημόσιο χρέος μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές δυσκολίες. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η συσσώρευση χρέους οδήγησε σε περιορισμό των δημοσίων δαπανών, καθώς μεγάλο μέρος των κρατικών εσόδων κατευθυνόταν στην εξυπηρέτηση των δανειακών υποχρεώσεων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των επενδύσεων σε τομείς όπως η παιδεία, η υγεία και οι υποδομές.

Επιπλέον, η ανάγκη δημοσιονομικής προσαρμογής συνοδεύτηκε από αυξήσεις φόρων και μέτρα λιτότητας, τα οποία επηρέασαν αρνητικά την κατανάλωση και την οικονομική δραστηριότητα της χώρας.

Σε ακραίες περιπτώσεις, η αδυναμία εξυπηρέτησης του χρέους οδήγησε σε προσφυγή σε διεθνείς θεσμούς, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, με αποτέλεσμα την επιβολή αυστηρών δημοσιονομικών όρων. Η ελληνική κρίση χρέους απέδειξε ότι ο ανεξέλεγκτος δανεισμός μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για την οικονομική σταθερότητα και την κοινωνική συνοχή.

Ωστόσο, το δημόσιο χρέος δεν είναι από τη φύση του αρνητικό. Αν χρησιμοποιηθεί με σωστό σχεδιασμό, μπορεί να αποτελέσει εργαλείο ανάπτυξης. Ο κρατικός δανεισμός επιτρέπει τη χρηματοδότηση μεγάλων επενδύσεων, όπως έργα υποδομής, ενεργειακές υποδομές και ψηφιακό εκσυγχρονισμό. Τέτοιες επενδύσεις μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα της χώρας, δημιουργώντας νέες θέσεις εργασίας και ενισχύοντας την οικονομική δραστηριότητα.

Επιπλέον, σε περιόδους κρίσεων, όπως η οικονομική ύφεση ή μια παγκόσμια πανδημία, ο δανεισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός στήριξης, επιτρέποντας στο κράτος να διατηρήσει την κοινωνική συνοχή και να αποτρέψει βαθύτερη οικονομική συρρίκνωση. Σε αυτή την περίπτωση, το χρέος δεν αποτελεί βάρος, αλλά επένδυση στο μέλλον.

Καθοριστικός παράγοντας είναι η βιωσιμότητα του χρέους. Εάν η οικονομία αναπτύσσεται με ρυθμούς που υπερβαίνουν το κόστος δανεισμού, τότε το χρέος παραμένει διαχειρίσιμο. Αντίθετα, όταν ο δανεισμός δεν συνοδεύεται από παραγωγικές επενδύσεις και αναπτυξιακή στρατηγική, μετατρέπεται σε μακροπρόθεσμο βάρος.

Η εμπειρία της Ελλάδας δείχνει ότι η δημοσιονομική πειθαρχία πρέπει να συνδυάζεται με αναπτυξιακές πολιτικές, ώστε η χώρα να μειώνει σταδιακά το χρέος της χωρίς να θυσιάζει την οικονομική πρόοδο.

Η σημερινή πραγματικότητα

Η Ελλάδα έχει ένα από τα υψηλότερα δημόσια χρέη σε σχέση με το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) στην Ευρώπη, αν και η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με την κορύφωση της κρίσης.

Μερικά βασικά στοιχεία του χρέους:

• Το δημόσιο χρέος στα τέλη του 2025 ήταν 362,8 δισ. ευρώ. Το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ κυμαίνεται περίπου στο 146%.
• Το πλεόνασμα πρωτογενούς ισοζυγίου είναι θετικό τα τελευταία χρόνια.
• Η μέση διάρκεια του χρέους είναι πολύ μεγάλη (άνω των 20 ετών), γεγονός που μειώνει τις πιέσεις αποπληρωμής.
• Το κόστος εξυπηρέτησης είναι σχετικά χαμηλό, λόγω ευνοϊκών επιτοκίων από τα πακέτα στήριξης.
• Το μεγαλύτερο μέρος του χρέους είναι προς επίσημους πιστωτές (κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου), γεγονός που σημαίνει ότι οι όροι αποπληρωμής είναι πιο ευνοϊκοί σε σχέση με ιδιωτικό δανεισμό.

Είναι βιώσιμο το ελληνικό χρέος;

Η απάντηση δεν είναι απόλυτη, αλλά:

• Το ελληνικό χρέος έχει μεγάλη διάρκεια και χαμηλά επιτόκια (λόγω ρυθμίσεων), κάτι που μειώνει το άμεσο βάρος.
• Το κόστος εξυπηρέτησης (τόκοι), ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ), είναι χαμηλότερο από άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), λόγω ευνοϊκών ρυθμίσεων και, επομένως, είναι σχετικά διαχειρίσιμο.
• Η χώρα έχει πρόσβαση στις αγορές μετά την οικονομική κρίση.
• Το χρέος, ωστόσο, ως ποσοστό του ΑΕΠ παραμένει πολύ υψηλό.
• Η ανάπτυξη της χώρας πρέπει να είναι σταθερή, ώστε το χρέος να μειώνεται αναλογικά, ανά έτος.

Τι σημαίνει πρακτικά

Το ελληνικό χρέος θεωρείται διαχειρίσιμο βραχυπρόθεσμα, αλλά η βιωσιμότητά του εξαρτάται από:

• Την ανάπτυξη της χώρας.
• Τη δημοσιονομική πειθαρχία.
• Τις μεταρρυθμίσεις.
• Τις συνθήκες που θα επικρατούν στις αγορές.

Στο παρελθόν, πολλοί οικονομολόγοι υποστήριξαν ότι, όταν το δημόσιο χρέος ξεπερνά το 90% του ΑΕΠ, η οικονομική ανάπτυξη επιβραδύνεται και η χώρα κινδυνεύει με κατάρρευση.

Ωστόσο, αυτό το όριο έχει καταρριφθεί στην πράξη. Η Ιαπωνία, για παράδειγμα, κινείται με χρέος άνω του 250% εδώ και χρόνια χωρίς να καταρρεύσει, ενώ άλλες χώρες, όπως η Αργεντινή, πτώχευσαν με πολύ χαμηλότερα ποσοστά.

Επομένως, το πραγματικό όριο δεν τίθεται από τα μαθηματικά, αλλά από τους δανειστές. Μια χώρα μπορεί να δανείζεται, όσο οι αγορές πιστεύουν ότι:

1. Θα μπορεί να αποπληρώνει τους τόκους της (όχι απαραίτητα όλο το κεφάλαιο).
2. Η οικονομία της θα αναπτύσσεται ταχύτερα από το χρέος της, με παραγωγικές επενδύσεις και αναπτυξιακή στρατηγική.
3. Υπάρχει πολιτική σταθερότητα, αξιοπιστία και δημοσιονομική πειθαρχία.

Συμπερασματικά, το δημόσιο χρέος μπορεί να λειτουργήσει είτε ως τροχοπέδη είτε ως μοχλός ανάπτυξης, ανάλογα με τη διαχείρισή του. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η εμπειρία της κρίσης ανέδειξε την ανάγκη μιας υπεύθυνης δημοσιονομικής πολιτικής και ενίσχυσης των επενδύσεων, που ενισχύουν την παραγωγική βάση της οικονομίας. Για να παραμείνει το δημόσιο χρέος εργαλείο ανάπτυξης και όχι τροχοπέδη, απαιτείται δημοσιονομική πειθαρχία, πολιτική βούληση και ένας στρατηγικός σχεδιασμός, που θα διασφαλίζει ότι τα δανεικά κεφάλαια του σήμερα θα γίνουν η ευημερία του αύριο.

Το δημόσιο χρέος, λοιπόν, δεν είναι ούτε απόλυτα «καλό» ούτε απόλυτα «κακό». Αποτελεί εργαλείο. Όταν χρησιμοποιείται με στρατηγικό σχεδιασμό και κατευθύνεται σε παραγωγικές επενδύσεις, μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός ανάπτυξης. Όταν όμως διογκώνεται χωρίς έλεγχο και χωρίς αναπτυξιακό αντίκρισμα, μετατρέπεται σε τροχοπέδη που περιορίζει τις προοπτικές της χώρας.

Η ουσία, λοιπόν, δεν βρίσκεται στο αν υπάρχει χρέος, αλλά στο πώς δημιουργείται, πού κατευθύνεται, και πώς το διαχειρίζεται η εκάστοτε κυβέρνηση.

Κατά συνέπεια, η πρόκληση μεταξύ “τροχοπέδης” και “ανάπτυξης” δεν είναι η απόλυτη αποφυγή του δανεισμού, αλλά η συνετή αξιοποίησή του προς όφελος της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής ευημερίας. Μόνο έτσι το δημόσιο χρέος μπορεί να μετατραπεί από πρόβλημα σε ευκαιρία.