Κατερίνα Μανιά: Όταν το παιδί λέει «δεν θέλω να πάω σχολείο»: Τι μπορεί πραγματικά να κρύβεται πίσω από αυτή τη φράση;

Rodiaki NewsRoom

Γράφει η Κατερίνα Μανιά
Ψυχολόγος
MSc Κλινική – Κοινοτική Ψυχολογία

Όταν το παιδί λέει «δεν θέλω να πάω σχολείο»: Τι μπορεί πραγματικά να κρύβεται πίσω από αυτή τη φράση;

Μια άρνηση που δεν είναι πάντα «τεμπελιά», «καπρίτσιο» ή απλώς μια δύσκολη φάση

«Δεν θέλω να πάω σχολείο».

Μια φράση που πολλοί γονείς έχουν ακούσει. Μερικές φορές συνοδεύεται από κλάμα, ένταση ή θυμό. Άλλες φορές από έναν ξαφνικό πονοκέφαλο, πόνο στην κοιλιά, ναυτία ή την ανάγκη του παιδιού να μείνει στο σπίτι.

Η πρώτη αντίδραση μπορεί να είναι «πρέπει να πάει, δεν γίνεται να λείπει». Και φυσικά, η σχολική φοίτηση είναι σημαντική. Όμως, πριν σταθούμε μόνο στην άρνηση, ίσως χρειάζεται να σταθούμε λίγο περισσότερο σε αυτό που προσπαθεί να μας πει το παιδί.

Γιατί πίσω από ένα «δεν θέλω» μπορεί να υπάρχει ένα «φοβάμαι», ένα «δεν τα καταφέρνω», ένα «δεν νιώθω ασφαλής», ένα «δεν ξέρω πώς να το διαχειριστώ» ή ακόμη και ένα «χρειάζομαι βοήθεια, αλλά δεν ξέρω πώς να τη ζητήσω».

Όταν η συμπεριφορά γίνεται μήνυμα

Η αποφυγή του σχολείου δεν έχει μία και μοναδική αιτία. Για κάποια παιδιά μπορεί να συνδέεται με έντονο άγχος, για άλλα με δυσκολίες στις σχέσεις με τους συνομηλίκους, φόβο αποτυχίας ή ακαδημαϊκές δυσκολίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει εκφοβισμός, κοινωνικό άγχος, δυσκολία αποχωρισμού από τον γονέα ή γενικότερη συναισθηματική επιβάρυνση.

Υπάρχει σημαντική σχέση ανάμεσα στο άγχος και στη σχολική αποφυγή, ενώ οι σύγχρονες προσεγγίσεις τονίζουν ότι χρειάζεται να εξετάζουμε το παιδί μέσα στο σύνολο του περιβάλλοντός του — στο σπίτι, στο σχολείο και στις σχέσεις του με τους άλλους.

Γι’ αυτό και η ερώτηση δεν χρειάζεται να είναι μόνο:

«Γιατί δεν θέλει να πάει σχολείο;»

Ίσως χρειάζεται να γίνει:

«Τι είναι αυτό που κάνει το σχολείο τόσο δύσκολο για εκείνο αυτή την περίοδο;»

Η αλλαγή αυτή μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά αλλάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε το παιδί.

«Μα μέχρι τώρα πήγαινε κανονικά»

Μια ξαφνική αλλαγή στη σχολική συμπεριφορά αξίζει την προσοχή μας, ιδιαίτερα όταν επιμένει ή συνοδεύεται από άλλες αλλαγές.

Ένα παιδί μπορεί να αρχίσει να δυσκολεύεται να σηκωθεί το πρωί, να ζητά συχνά να μείνει σπίτι, να εμφανίζει σωματικές ενοχλήσεις πριν από το σχολείο, να απομονώνεται, να γίνεται περισσότερο ευερέθιστο ή να παρουσιάζει αλλαγές στη σχολική του επίδοση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απουσία ή κάθε «δεν θέλω να πάω σήμερα» αποτελεί ένδειξη ψυχολογικής δυσκολίας. Τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, μπορεί να έχουν ημέρες που αισθάνονται κουρασμένα ή πιεσμένα.

Η διάρκεια, η ένταση, η συχνότητα και κυρίως η συνολική εικόνα του παιδιού είναι αυτά που χρειάζεται να μας ενδιαφέρουν.

Και αν το παιδί δεν μπορεί να το εξηγήσει;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά σημεία.

Τα παιδιά δεν έχουν πάντα τη δυνατότητα να αναγνωρίσουν και να περιγράψουν με ακρίβεια αυτό που αισθάνονται. Ένα παιδί μπορεί να μην πει «αισθάνομαι κοινωνικό άγχος» ή «φοβάμαι ότι θα αποτύχω».

Μπορεί απλώς να πει:

«Πονάει η κοιλιά μου».

Ή:

«Δεν θέλω να πάω».

Ή:

«Δεν μου αρέσει το σχολείο».

Τα σωματικά συμπτώματα, μάλιστα, είναι συχνά μέρος της εικόνας της σχολικής αποφυγής και μπορεί να εμφανίζονται κυρίως τις ημέρες που το παιδί πρέπει να πάει σχολείο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «τα κάνει όλα στο μυαλό του». Το παιδί μπορεί πραγματικά να βιώνει το σύμπτωμα. Χρειάζεται, επομένως, να αποκλειστούν πρώτα πιθανά οργανικά αίτια και παράλληλα να διερευνηθεί αν υπάρχει κάποια συναισθηματική ή σχολική δυσκολία.

Τι μπορεί να κάνει ο γονέας;

Το πρώτο βήμα δεν είναι απαραίτητα να προσπαθήσει να πείσει το παιδί ότι «δεν υπάρχει λόγος να φοβάται».

Είναι να προσπαθήσει να το ακούσει.

Αντί για:

«Έλα τώρα, δεν έχεις τίποτα.»

μπορούμε να δοκιμάσουμε:

«Βλέπω ότι σήμερα σου είναι πολύ δύσκολο να πας. Θέλω να καταλάβω τι σε δυσκολεύει.»

Αντί για:

«Όλα τα παιδιά πάνε σχολείο.»

μπορούμε να πούμε:

«Τι είναι αυτό που σε κάνει να νιώθεις έτσι όταν σκέφτεσαι το σχολείο;»

Δεν σημαίνει ότι αφήνουμε το παιδί να αποφεύγει επ’ αόριστον το σχολείο. Σημαίνει ότι προσπαθούμε πρώτα να κατανοήσουμε τη δυσκολία, ώστε να μπορέσουμε να την αντιμετωπίσουμε με τον κατάλληλο τρόπο.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η αποτελεσματική αντιμετώπιση απαιτεί συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια, το σχολείο και τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας.

Πότε χρειάζεται να ζητήσουμε βοήθεια;

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι η δυσκολία να γίνει πολύ έντονη.

Όταν η άρνηση του σχολείου επαναλαμβάνεται, επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού, συνοδεύεται από έντονο άγχος ή σωματικά συμπτώματα ή παρατηρούμε σημαντικές αλλαγές στη διάθεση, στη συμπεριφορά, στις σχέσεις ή στη σχολική του λειτουργικότητα, είναι σημαντικό να αναζητήσουμε υποστήριξη.

Η αξιολόγηση δεν έχει ως στόχο να «βάλει μια ταμπέλα» στο παιδί.

Έχει ως στόχο να καταλάβουμε τι χρειάζεται.

Γιατί το ίδιο «δεν θέλω να πάω σχολείο» μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για κάθε παιδί.

Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο που χρειάζεται να θυμόμαστε:

Πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει μια ανάγκη που αξίζει να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε.

Το παιδί δεν χρειάζεται πάντα έναν ενήλικα που θα του εξηγήσει γιατί «δεν υπάρχει λόγος να φοβάται».

Χρειάζεται έναν ενήλικα που θα το βοηθήσει να καταλάβει *τι ακριβώς φοβάται, τι το δυσκολεύει και πώς μπορεί να το διαχειριστεί.

Και πολλές φορές, το πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι πολύ απλό:

Να ακούσουμε το «δεν θέλω» λίγο πιο προσεκτικά.