Γιάννης Σαμαρτζής: Οι συντάξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Πού βρίσκονται η Ελλάδα και οι 27 χώρες

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σαμαρτζής

Οικονομολόγος

Οι συντάξεις αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές δαπάνες στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ταυτόχρονα μία από τις σημαντικότερες δημοσιονομικές προκλήσεις για τα κράτη-μέλη. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν κοινοί κανόνες για τον συντονισμό των ασφαλιστικών δικαιωμάτων όσων εργάζονται σε περισσότερες από μία χώρες, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει ένα ενιαίο συνταξιοδοτικό σύστημα. Κάθε χώρα καθορίζει τους δικούς της κανόνες για εισφορές, ηλικία συνταξιοδότησης, υπολογισμό και καταβολή των συντάξεων.

Τα τελευταία συγκρίσιμα στοιχεία της Eurostat για τις συνταξιοδοτικές δαπάνες αφορούν το 2023. Η εικόνα που προκύπτει παρουσιάζει μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών.

Οι χώρες που δαπανούν τα περισσότερα για συντάξεις

Το 2023, η συνταξιοδοτική δαπάνη στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντιστοιχούσε περίπου στο 12,3% του ΑΕΠ.

Στην κορυφή βρέθηκε η Ιταλία, όπου οι συνταξιοδοτικές δαπάνες έφτασαν περίπου το 15,5% του ΑΕΠ. Ακολούθησαν η Γαλλία με περίπου 14,6%, η Αυστρία με 14,4% και η Ελλάδα με περίπου 14,0%.

Στον αντίποδα, η Ιρλανδία είχε από τις χαμηλότερες συνταξιοδοτικές δαπάνες, περίπου 4,2% του ΑΕΠ, ενώ χαμηλά βρίσκονται επίσης η Μάλτα και η Λιθουανία.

Τα στοιχεία της συνταξιοδοτικής δαπάνης των χωρών της ΕΕ, ως ποσοστό του ΑΕΠ, εμφανίζονται στον Πίνακα 1.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Συνταξιοδοτικές δαπάνες, ως ποσοστό του ΑΕΠ, του 2023

Σημείωση: Οι τιμές του πίνακα 1, πέρα από τις ακριβείς τιμές που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσεγγιστικές, ώστε να αποτυπωθεί η σχετική θέση των χωρών. Η Eurostat επισημαίνει επίσης ότι ορισμένα στοιχεία είναι προσωρινά ή εκτιμήσεις.

Η Ελλάδα βρίσκεται στις πρώτες θέσεις

Η Ελλάδα ξεχωρίζει στην ευρωπαϊκή σύγκριση επειδή διαθέτει μία από τις υψηλότερες αναλογίες συνταξιοδοτικών δαπανών προς το ΑΕΠ.

Με περίπου 14% του ΑΕΠ, η Ελλάδα βρίσκεται στην τέταρτη θέση μεταξύ των κρατών-μελών, πίσω από την Ιταλία, τη Γαλλία και την Αυστρία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Έλληνες συνταξιούχοι λαμβάνουν τις τέταρτες υψηλότερες συντάξεις στην Ευρώπη.

Η συγκεκριμένη μέτρηση δείχνει πόσο μεγάλη είναι η συνολική συνταξιοδοτική δαπάνη σε σχέση με το μέγεθος της οικονομίας. Επηρεάζεται από τη δημογραφική κατάσταση, τον αριθμό των συνταξιούχων, τους μισθούς, τις εισφορές, τους κανόνες του συστήματος και άλλους παράγοντες.

Όσον αφορά τη μέση σύνταξη, η Eurostat υπολογίζει τη μέση δαπάνη ανά δικαιούχο σύνταξης γήρατος, αλλά προειδοποιεί ότι ο συγκεκριμένος δείκτης δεν πρέπει να θεωρείται ταυτόσημος με τη μέση ατομική σύνταξη, γιατί οι συντάξεις είναι διαφοροποιημένες. Πρόκειται για ακαθάριστη συνολική δαπάνη που διαιρείται με τον αριθμό των δικαιούχων και τα εθνικά συστήματα διαφέρουν σημαντικά.

Το 2023 η μέση δαπάνη ονομαστικών μισθών για σύνταξη γήρατος στην ΕΕ ήταν περίπου 17.300 ευρώ ετησίως.

Οι διαφορές ήταν τεράστιες:

• Του Λουξεμβούργου, ήταν περίπου 34.400 ευρώ
• Της Βουλγαρίας, περίπου 4.500 ευρώ
• Ο μέσος όρος ΕΕ, περίπου 17.300 ευρώ

Δηλαδή, σε ονομαστικούς όρους, η αντίστοιχη δαπάνη ανά δικαιούχο στο Λουξεμβούργο ήταν περίπου 7,7 φορές μεγαλύτερη από τη Βουλγαρία.

Όμως, επειδή το κόστος ζωής διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα, η Eurostat χρησιμοποιεί και τη μονάδα αγοραστικής δύναμης (PPS), η οποία προσαρμόζει τα ποσά για τις διαφορές στο επίπεδο τιμών.

Ακόμη και μετά την προσαρμογή, το Λουξεμβούργο παραμένει στην κορυφή, με περίπου 22.800 PPS ανά δικαιούχο, ενώ η χαμηλότερη τιμή καταγράφηκε στη Σλοβακία, με περίπου 7.100 αγοραστικές μονάδες (PPS).

Ωστόσο, η διαφορά των συνταξεων μεταξύ των χωρών δεν είναι μόνο οικονομική. Τα κράτη-μέλη έχουν διαφορετική ιστορία και διαφορετική φιλοσοφία κοινωνικής ασφάλισης.

Σε ορισμένες χώρες κυριαρχεί η δημόσια διανεμητική σύνταξη. Σε άλλες, σημαντικό ρόλο παίζουν τα επαγγελματικά και ιδιωτικά συνταξιοδοτικά ταμεία.

Έτσι, ένας εργαζόμενος στην Ολλανδία ή στη Δανία μπορεί να έχει διαφορετική σχέση μεταξύ δημόσιας και επαγγελματικής σύνταξης από έναν εργαζόμενο στην Ελλάδα ή την Ιταλία.

Αυτό σημαίνει ότι η σύγκριση μόνο της κρατικής σύνταξης μπορεί να δώσει παραπλανητική εικόνα για το συνολικό εισόδημα ενός συνταξιούχου.

Το μεγάλο κοινό πρόβλημα είναι η γήρανση του πληθυσμού

Παρά τις μεγάλες διαφορές, σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν την ίδια μεγάλη πρόκληση. Τη γήρανση του πληθυσμού.

Όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής και μειώνεται ο αριθμός των γεννήσεων, μεγαλώνει η αναλογία των συνταξιούχων σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό.

Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τα διανεμητικά συστήματα, καθώς οι σημερινές εισφορές των εργαζομένων χρηματοδοτούν μεγάλο μέρος των σημερινών συντάξεων.

Για αυτό πολλές χώρες έχουν προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις που αφορούν την ηλικία συνταξιοδότησης, τα κίνητρα παραμονής στην εργασία, τον τρόπο υπολογισμού των παροχών και την ενίσχυση της συμπληρωματικής ασφάλισης.

Τούτων δοθέντων, το μέλλον των ευρωπαϊκών συντάξεων θα κριθεί από την ισορροπία ανάμεσα σε δύο στόχους:

Αφενός, οι συντάξεις πρέπει να είναι αρκετά υψηλές ώστε να εξασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης.

Αφετέρου, τα συστήματα πρέπει να είναι οικονομικά βιώσιμα, ώστε να μπορούν να χρηματοδοτούνται και από τις επόμενες γενιές των εργαζομένων.

Το δίλημμα είναι ιδιαίτερα δύσκολο για χώρες όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, όπου οι συνταξιοδοτικές δαπάνες αντιστοιχούν σε πολύ υψηλό ποσοστό του ΑΕΠ.

Επομένως, η συζήτηση για τις συντάξεις στην Ευρώπη έχει δύο βασικές πλευρές.

Η πρώτη είναι η οικονομική βιωσιμότητα, δηλαδή αν μπορεί το κράτος να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τις συντάξεις όταν αυξάνεται ο αριθμός των ηλικιωμένων.

Η δεύτερη είναι η επάρκεια, δηλαδή αρκεί η σύνταξη για να διατηρήσει ο ηλικιωμένος ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι οι δύο στόχοι πρέπει να συνδυάζονται. Ένα σύστημα μπορεί να είναι δημοσιονομικά βιώσιμο αλλά να παρέχει ανεπαρκές εισόδημα στους συνταξιούχους. Αντίστροφα, ένα ιδιαίτερα γενναιόδωρο σύστημα μπορεί να δημιουργεί σημαντικές πιέσεις στα δημόσια οικονομικά, και να παρέχει υψηλές συντάξεις.

Συμπερασματικά, η εικόνα των συντάξεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αποδοθεί με έναν μόνο αριθμό.

Η Ιταλία, η Γαλλία, η Αυστρία και η Ελλάδα εμφανίζουν από τις υψηλότερες συνταξιοδοτικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ. Αντίθετα, χώρες όπως η Ιρλανδία και η Μάλτα έχουν πολύ χαμηλότερη αναλογία.

Σε επίπεδο δαπάνης ανά δικαιούχο, οι διαφορές είναι ακόμη μεγαλύτερες: το Λουξεμβούργο βρίσκεται στην κορυφή, ενώ η Βουλγαρία στις τελευταίες θέσεις. Ωστόσο, το κόστος ζωής και η διαφορετική οργάνωση των συστημάτων, κάνουν απαραίτητη μια πιο προσεκτική σύγκριση.

Το μεγάλο ερώτημα για τις επόμενες δεκαετίες δεν είναι μόνο πόσο θα είναι οι συντάξεις, αλλά και ποιος θα τις χρηματοδοτεί.

Η δημογραφική γήρανση αναγκάζει όλες τις ευρωπαϊκές χώρες να επανεξετάσουν τα συστήματά τους. Η πρόκληση είναι να επιτευχθεί μια ισορροπία ανάμεσα στην επάρκεια των συντάξεων, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη δημοσιονομική βιωσιμότητα.

Στον Πίνακα 2, παρουσιάζουμε τη μέση δαπάνη για σύνταξη γήρατος στις χώρες της ΕΕ, εκφρασμένη σε μονάδες αγοραστικής δύναμης (pps).

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Μέση ετήσια δαπάνη ανά συνταξιούχο, αγοραστικής δύναμης (PPS), του 2023

Πηγή: Eurostat, στοιχεία 2023. Οι τιμές σε αγοραστική δύναμη (PPS) δεν είναι ευρώ που καταβάλλονται στον συνταξιούχο. Είναι μονάδα που διορθώνει τις διαφορές τιμών μεταξύ χωρών.

Παρατηρήσεις:

1 - Η Ελλάδα βρίσκεται στη 13η θέση, αλλά πάνω από την Πορτογαλία, την Κύπρο, την Πολωνία και τις περισσότερες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

2 - Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο μέσος Έλληνας συνταξιούχος παίρνει 1.292 ευρώ τον μήνα, γιατί το ποσό των συνταξιούχων είναι διαφοροποιημένο. Το ίδιο ισχύει και για τους συνταξιούχους των άλλων χωρών. Τα PPS είναι διορθωμένη μονάδα αγοραστικής δύναμης και όχι πραγματικό ποσό σύνταξης. Η Eurostat επίσης επισημαίνει ότι τα στοιχεία είναι ακαθάριστες συνολικές δαπάνες και δεν αποτυπώνουν απαραίτητα το πραγματικό καθαρό ποσό που λαμβάνει κάθε συνταξιούχος.