Ηλίας Καραβόλιας: Νοητικοί αντικατοπτρισμοί της τοξικότητας

Rodiaki NewsRoom

Του Ηλία Καραβόλια

Αυτό είναι ένα εννοιολογικό έργο τέχνης με βαθύ ψυχολογικό νόημα, της Σουηδής καλλιτέχνιδας Medya Bulduk. Συχνά κυκλοφορεί στο διαδίκτυο με τη λεζάντα «Τα κενά μυαλά κάνουν τον περισσότερο θόρυβο».

Το έργο ερμηνεύεται με διττό τρόπο: μας δείχνει ότι η πραγματική δύναμη και η προσωπική εξέλιξη πηγάζουν από την εσωτερική ηρεμία και τη γνώση, ενώ η έλλειψη αυτών οδηγεί σε άσκοπες και θορυβώδεις συναισθηματικές εκρήξεις.

Όμως, οι σχολές ψυχολογίας ερμήνευαν ανέκαθεν αυτό το φαινόμενο ως τον «ανεστραμμένο αντικατοπτρισμό»: η ριζωμένη οργή του θυμικού της πρώτης γυναίκας αντανακλά και θρέφει ένα δέντρο, σαν να φυτευθεί δηλαδή κάτι με ρίζα, στη δεύτερη γυναίκα.

Όμως αυτό συμβαίνει και εντός μας: έχουμε έναν ασυνείδητο μηχανισμό άμυνας που λειτουργεί ακριβώς σαν «ανεστραμμένος καθρέφτης» της εσωτερικής μας πραγματικότητας (με βάσεις στις θεωρίες του καθρέφτη του Lacan αλλά και στο mirroring του Kohut).

Αλλά τι γίνεται όμως με την εξωτερική πραγματικότητα; Την «έξω» οργή, του Άλλου, την τοξικότητα του κόσμου και της συστημικής λεκτικής, υπερπληροφοριακής και συνθηματικής βίας;

Πολύ απλά: αυτή δύσκολα «αντιστρέφεται», έγινε στην ψηφιακή συνθήκη σήμερα κάτι σαν εισβολή.

Το άτομο δεν θέλει να πιστέψει ότι «κόλλησε τον κόσμο» μέσα του και έτσι αρνείται να δει και τα δικά του ελαττώματα, κίνητρα ή ανασφάλειες — οπότε και τα «αντικατοπτρίζει», τα προβάλλει, στους άλλους.

Έτσι, βλέπει τον κόσμο γύρω του σαν έναν ανεστραμμένο καθρέφτη του δικού του ψυχισμού — ενώ αυτός ο καθρέφτης είναι τελικά εκ των προτέρων σκόπιμα παραμορφωτικός και ήδη ανεστραμμένος.

Ξέρω ότι οι έννοιες είναι δύσκολες, αλλά αυτή είναι η βάση ερμηνείας για τη βιοπολιτική και τη μικροφυσική της εξουσίας, αυτά μας χάρισαν μεταξύ άλλων οι Foucault, Deleuze, Guattari, Lacan κ.ά.

Και κάτι τελευταίο: πίσω από την πολιτική επικοινωνία και προπαγάνδα, δεν κρύβεται πάντα η κλασική χειραγώγηση ή μια κοινωνική μηχανική των ομογενοποιημένων ατόμων, του μαζάνθρωπου ψηφοφόρου.

Έχουν μελετήσει καλά οι εξουσίες (οι νεοφιλελεύθερες κυρίως) τη θεωρία της «Αντίστροφης Ψυχολογίας»: μια στρατηγική όπου στοχεύει ότι το άτομο θα αντιδράσει στο φοβικό (γι' αυτό π.χ. καλλιεργούν εμφυλιοπολεμικό κλίμα ή μιλούν με κυνισμό και απαξίωση οι τωρινοί κάτοχοι εξουσίας στη χώρα).

Όμως, οι κοινωνικοί μηχανικοί της πολιτικής επικοινωνίας ενίοτε υποτιμούν τη θεωρία της «Ψυχολογικής Αναδραστικότητας», του Jack Brehm (1966), σύμφωνα με την οποία, όταν ένας άνθρωπος νιώθει ότι απειλείται η ελευθερία επιλογής του, αντιδρά αυτόματα υιοθετώντας την αντίθετη στάση ή συμπεριφορά.

Κατανοείτε λοιπόν ότι ο κυνισμός και ο φασισμός — του Άλλου, της Εξουσίας, του Αφεντικού, του Θεάματος και του Χρήματος — είναι αναποτελεσματικός όταν βρει απέναντί του «δομή ανάδρασης».

Δηλαδή, έναν νου με φίλτρα, που ξέρει ότι όταν ένας επιλέγει φωνή και επίθεση, ένας άλλος επιλέγει την ισχύ της ριζωμένης ηρεμίας (π.χ. όταν ακούς τον Άδωνη να τσιρίζει, στην πραγματικότητα γελάς γιατί ξέρεις ότι θέλει να ξεσηκώσει μεν τον άλλο, αλλά και να πειστεί και αυτός ο ίδιος, ως δήθεν κυρίαρχος).

Το ζητούμενο είναι ποιος τελικά αυτονομείται και απορροφάει φιλτραρισμένα αυτά τα ερεθίσματα, ώστε να σχηματιστεί μέσα στο ψυχικό του συστηματικό μοτίβο το ιδανικό και ελεύθερο «εγώ».

Ώστε το «ανώριμο εγώ» (σε αυτό ποντάρει ο πολιτικός λαϊκιστής που επιτίθεται κυνικά) να μπορεί να προφυλαχθεί από τις σαδιστικές επιθέσεις των θεατρικών αυτών αναπαραστάσεων…