Η Παναγία Σπηλιανή της Νισύρου

Κύριε Διευθυντά της έγκριτης εφημερίδας «Ροδιακή». Διάβασα την Κυριακή 5 Αυγούστου 2012 στο φύλ. 20160, άρθρο σχετικά με την «Εν Νισύρω Ιεράς Μονής Παναγίας Σπηλιανής». Σήμερα σας στέλλω λίγα από τα στοιχεία που διαθέτω, με την παράκληση να τα αξιοποιήσετε κατά τη θέλησή σας. Η ιστορία της Σπηλιανής είναι μεγάλη. Ο μητροπολίτης Κω Εμμ. Καρπάθιος, ως αρχιμανδρίτης μας δίνει πολλά ιστορικά στοιχεία σε μελέτη του το έτος (1915-16). Βρήκα μερικά τα οποία περιληπτικά τα εκθέτω. Στο χωριό Μανδράκι-Νισύρου είναι κτισμένη η Μονή της Παναγίας Σπηλιανής. Από μακριά η άποψή της δίνει στον παρατηρητή την εντύπωση, ότι η Μονή κάθεται χωρίς θεμέλια σχεδόν μετέωρη και επικίνδυνη πάνω σε απόκρυμνο βράχο, στο αριστερό πλευρό του χωριού που καταλήγει σε ακρωτήριο. Στο μέτωπο της εξωτερικής πόρτας υπάρχει η επιγραφή «Ανοικοδομήθη η Ιερά Μονή της Θεοτόκου Σπηλιανής ζήλω και προστασία Ν. Αποστολίδου δια του αρχιτέκτονος Φιλίππου Δημητρίου 1879». Την ίδρυση της Μονής μας αναφέρει η ακόλουθη παράδοση. «Παρά την θέσιν Βρετού εις το μέσον της από του Μανδρακίου μέχρι των κοινοτικών λουτρών οδού ευρέθη μία μικρά εικών της Παναγίας, η οποία είχε έλθει από την Αραβίαν. Την εικόνα ταύτην μετέφερεν ο ευρών εις την Ποταμήτισσαν, εκκλησίαν του χωριού. Την επομένην όμως εύρισκον αυτήν εις το σπήλαιον. Ο ιδιοκτήτης αυτού αφιέρωσε τότε το σπήλαιον τούτο εις την Παναγίαν, ούτω δε μετεβλήθη εις ναόν της Κοιμήσεως. Δια τον λόγον ακριβώς τούτον έχει και το όνομα «Σπηλιανή». Εκ της διηγήσεως ταύτης τούτο μόνον εξάγεται ασφαλώς ότι η εν λόγω Μονή αριθμεί βίον ικανών ετών. Αν ληφθή υπ’ όψιν ότι επί Ενετών η πόλις ήτο εντός του φρουρίου και ότι ουδεμίας άλλης εκκλησίας ίχνος παρατηρείται εν αυτώ μεθ’ ικανής πιθανότητας δύναται τις να ισχυρισθή ότι η Μονή υπάρχει τουλάχιστον από των ιπποτικών χρόνων. Το υπάρχον εικονοστάσιον εγένετο πιθανώς ακτά το 1723 ως μαρτυρεί χρονολογία ερυθράς γράμμασι σωζομένη άνωθεν της αψίδος της Βορείου Πύλης του Ιερού». Για να προστατευτεί η Μονή από τους πειρατές με ενέργειες του τότε ηγουμένου Νεοφύτου, εξεδόθη από τις τουρκικές αρχές το 1844 το παρακάτω έγγραφο. «Ο υψηλότατος Μαχαβούζης Ρόδου και των Σποράδων νήσων “Χασάν Πασάς”. Εις νήσον Νίσυρον και κατά τα τρία χωρία προς τους δημάρχους και προς όλους τους κατοίκους ραγιάδες, μικρούς τε και μεγάλους. Διά του παρόντος ημών υψηλού ορισμού σας διατάσσομεν ότι επειδή επληροφορήθημεν ότι πολλοί από σας σκοτώνουν τα ζώα του Μοναστηρίου Σπηλιανής, καθώς και ο Ηγούμενος κυρ Νεόφυτος μας επληροφόρησε και πολλοί πηγαίνουν και κλέπτουν τους καρπούς των δέντρων, με άκραν αδιαφορίαν μη γνωρίζοντες ότι υπάρχει και οικοκύρης αυτών. Ένεκα τούτων σας προστάζομεν ίνα μη τολμήση τινάς να πλησιάση ή εις δένδρον του ειρημένου Μοναστηρίου ή εις αμπέλι ή εις περιβόλι διά να κόψη το παραμικρόν, διότι αν ήθελε φωραθή τινάς ότι έκαμεν τοιαύτην κατάχρησιν και έκλεψεν ή και έκοψεν από του Μοναστηρίου τους καρπούς, θέλει υποχρεούται διά να πληρώνη τριπλάσιον την ζημίαν. Και αν τα ζώα του Μοναστηρίου προξενήσουν ζημία εις κανέναν να εκτιμήται η ζημία και να την πληρώνη ο Ηγούμενος, χωρίς να βλάπτωνται τα ζώα του, καθώς και σεις όλοι να κάμετε τα ζώα σας ζάπτι να μην πηγαίνουν εις τας ζημίας. Και εις όπου ήθελαν βλάψουν προξενούντες ζημίαν μικράν, να εκτιμήται και να πληρώνεται από τον οικοκύρην των ζώων, εάν δε είνε σημαντική να στέλλωνται αφεύκτως τα ζώα προς ημάς διά να σφάζωνται εις το βασιλικόν ιμαρέτ τα καθαρά, τα δε ακάθαρτα να στέλλωνται εις την Ανατολήν εξορία. Λάβετε όθεν τα ανάλογα μέτρα επάνω εις τούτο και ποιήσατε ως διατάττεσθε εξ αποφάσεως». 1844 Σεπτεμβρίου 27 από το Διβάνι Στη Μονή Σπηλιανή υπάγονται (1912-13) και άλλα μικρά μοναστήρια: η Παναγία η Διαβατηνή, η Παναγία η Σιών, ο ʼγιος Παντελεήμων (Τήλου), ο ʼγιος Ιωάννης Θεολόγος του Νήφιου, ο Σταυρός, η Ευαγγελίστρια, ο Αρμάς με ηγουμένους αλλά με το χρόνο τα μοναστήρια αυτά ερήμωσαν. Η Μονή διοικείτο με καταστατικό-Κανονισμό το οποίο συνέταξε ο πατριάρχης Γερμανός το 1877. Σε παλαιά δίπτυχα μνημονεύονται οι ιερομόναχοι: «Ιακώβου Ιερομονάχου, Σωφρονίου Μοναχού, Ιωακείμ Ιερομονάχου, Αναστασίας Μοναχής, Καλλινίκης Μοναχής, Νικολάου Ιερομονάχου, Καλλινίκης Μοναχής, Κυρίλλου Μοναχού, Βενεδίκτου Ιερομονάχου, Μακαρίας Μοναχής, Ευφημίας Μοναχής, Μακαρίου Ιερομονάχου, Νικοδήμου Ιερομονάχου, Κυρίλλου Ιερομονάχου. Από διάφορα παλιά έγγραφα και εικόνες ο αρχ. Καρπάθιος συνέταξε κατάλογο ηγουμένων της μονής με ακριβή χρονολογιακή σειρά: 1) Μεθόδιος 1752, 1749, 1785 2) Αθανάσιος 1798 ανακαίνισε την εικόνα της Παναγίας. 3) Νικόδημος 1812 4) Νεόφυτος Γαλουζής 1817-1820 5) Νεόφυτος Παπαντωνίου 1821, 1822-1829-1832, 1840-1842, 1846, 1852, 1856 6) Μακάριος 7 Σεπτ. 1856-Ιουλ. 20 του 1879 7) Κύριλλος Χριστοφόρου Ιουλ. 28 του 1879 μέχρι σήμερα (1912-13). Η Μονή πανηγυρίζει στις 15 Αυγούστου. Τις παραμονές της εορτής γίνεται το άλεσμα και το ζήμωμα με άσματα προς την Παναγία. Ημέρα για το άλεσμα είναι η 6 Αυγούστου, έρχονται προσκυνητές από τα γύρω νησιά για να κάνουν τα νιάμερα από τις 6-15 Αυγούστου και κάμνουν μετάνοιες ψάλλοντας. Αυτοί ονομάζονται νιαμερίτες ενώ όσοι πηγαίνουν μόνο στην πανήγυρη ονομάζονται, πανηγυριώτες. Το άσμα που ψάλλουν οι προσκυνητές και νιαμερίτες είναι: Καλόν ‘νεν τ’ άγιος ο θεός καλό ‘νεν κι ας το πούμε Όπου το λέει σώνεται κι οπού το κούει ‘γιάζει Κι οπού θα το καλοφκρασθή παράδεισο λαβαίνει, Παράδεισον και λουτουργιά μέσ’ τ’ άγιο μοναστήρι Εκεί Αγγέλοι λουτρουούν κι οι Αποστόλοι ψάλλουν Στη μέση στέκει ασώματος και το χαρτί νεγνώνει Πιος έχει πόδια να σταθή και χέρια να τανύση Και στόμα ν’ απηλοηθή στην φοβερά την κρίσι Μέγα και Ταξιάρχη μου Μέγα και φοβερέ μου Αντάς σε στείλ’ αφέντης μου να πάρης την ψυχήν μου Μην έρτης μ’ άγριον τάραμα μην έρτης μ’ άγριον πνεύμα Έλα με την ταπείνωσι να σου την παραδώσω Να την επάς στ’ αφέντη μου ως θέλει να την κρίνη Τα είδεν και τα έπαθεν και τάχει καωμένα ʼγγελέ μου βλοημένε μύριε και χαριτωμένε Ακριβοπερικαλώσε με τα δάκρυα προσκυνώσε Να ξορκίζης το κακό μου να γκαλιάζης το καλό μου Να μην ημπορ’ ο εχτρός μου να περνά ποτ’ από μπρος μου. Ρόδος 6/8/2012 Ευχαριστώ για τη φιλοξενία Γεώργιος Χρ. Μπάρδος