Άντζελα Σπανού: «Χορωδία και πολιτισμός στη Ρόδο σε καιρούς προκλήσεων»

Rodiaki NewsRoom

Η Ρόδος σε πολυφωνία

Συνέντευξη στη Στέλλα Παπασάββα

stellapapasav@gmail.com

Στη Ρόδο, η φωνή δεν είναι μόνο μέσο έκφρασης· είναι γέφυρα που ενώνει ανθρώπους, εποχές και πολιτισμούς. Σ’ αυτή τη γέφυρα περπατά η Άντζελα Σπανού, πιανίστα, μαέστρος και δασκάλα με βαθιά γνώση της μουσικής και αστείρευτο πάθος για τη χορωδιακή τέχνη. Με σπουδές πιάνου και ανώτερων θεωρητικών, εμπλουτισμένες από διεθνή σεμινάρια και συνεργασίες με διακεκριμένους πιανίστες και μαέστρους, η κα Σπανού έχει αφιερώσει τη ζωή της στη μουσική εκπαίδευση και στη δημιουργία φωνητικών συνόλων που δεν γνωρίζουν όρια ηλικίας ή ρεπερτορίου.

Ιδρύτρια και μαέστρος της Χορωδίας του Δημοτικού Ωδείου Ρόδου, του φωνητικού συνόλου «Δέκα με Τόνο», της Παιδικής Χορωδίας και της χορωδίας Συνδέσμου Συνταξιούχων, έχει καταφέρει μέσα σε λίγα χρόνια να φέρει την πολυφωνία και την τέχνη στο επίκεντρο της πολιτιστικής ζωής του νησιού. Οι συναυλίες της χορωδίας, από τα μοτέτα της Αναγέννησης μέχρι σύγχρονες συνθέσεις Ελλήνων και ξένων δημιουργών, είναι μικρά θαύματα συλλογικής έκφρασης, όπου η μουσική γίνεται μέσο παιδείας, κοινωνικής αλληλεγγύης και αισθητικής απόλαυσης.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η κα Σπανού μάς ξεναγεί στον κόσμο της χορωδίας: στις δυσκολίες της πανδημίας, στην έμπνευση που κρύβεται πίσω από κάθε επιλογή ρεπερτορίου, στη σημασία της χορωδιακής εκπαίδευσης από τα πρώτα βήματα, αλλά και στο όραμά της για μια Ρόδο όπου η μουσική γίνεται πυλώνας πολιτισμού και ταυτότητας.

Ακολουθεί η συνέντευξη:

Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να ασχοληθείτε τόσο συστηματικά με τη χορωδιακή μουσική, παράλληλα με την πορεία σας ως πιανίστα και καθηγήτρια ανώτερων θεωρητικών;

Ως πιανίστα πάντα με γοήτευαν οι συνεργασίες και παρατηρούσα πως δύο ή περισσότερα όργανα μπορούν να συνδυαστούν. Ως θεωρητικός, μελέτησα και γνώρισα τη δομή, την πολυφωνία και γενικά την εσωτερική λειτουργία και διαχείριση της οργανικής και φωνητικής μουσικής. Η ενασχόλησή μου με τη Χορωδία ήρθε ως φυσική εξέλιξη της συνεχούς εκπαίδευσης και της ανάγκης να εφαρμόσω τις γνώσεις που λαμβάνω αφού η διδακτική μου φιλοσοφία βασίζεται στη διαρκή ανησυχία και γνωστική εξέλιξη. Κάθε σεμινάριο είναι μια νέα γνώση και είτε πρόκειται για την αναπνοή, είτε για τη χρήση του σώματος είναι ένα νέο εργαλείο που φωτίζει δρόμους καλύτερης και πιο αποτελεσματικής επικοινωνίας με τους μαθητές μου ανεξαρτήτως αν είναι εκκολαπτόμενοι πιανίστες ή χορωδοί, παιδιά, ενήλικες ή συνταξιούχοι. Τελικά ο συνδυασμός της συλλογικής προσπάθειας διαφορετικών προσωπικοτήτων που καλούνται να εκφραστούν σαν ένα σώμα, παράλληλα με την καλλιτεχνική, την ψυχαγωγική και την κοινωνική διαδικασία είναι αυτό που με οδήγησε να υπηρετήσω τη Χορωδία με την ίδια αφοσίωση που υπηρετώ το πιάνο.

Η Χορωδία του Δημοτικού Ωδείου Ρόδου ιδρύθηκε μέσα σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο, εν μέσω πανδημίας. Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίσατε τότε και τι σας έδωσε τη δύναμη να επιμείνετε;

Ο Οκτώβριος του 2020 ήταν μια από τις πιο δύσκολες περιόδους για κάθε κοινωνική δραστηριότητα. Πολύ περισσότερο για ένα σύνολο που μόλις είχε ξεκινήσει και βρισκόταν ακόμα σε δοκιμαστικό στάδιο. Η λειτουργία της χορωδίας ξεκίνησε χωρίς τις αυτονόητες προϋποθέσεις όμως εκτός από το δικό μου πείσμα ότι η μουσική δεν μπορεί και δεν πρέπει να σιωπά, αυτό που μου έδωσε δύναμη ήταν η θέληση και η επιμονή των χορωδών. Όχι μόνο επέλεξαν να μείνουν και να προσπαθήσουν, αλλά δε δίστασαν να αφοσιωθούν στις διαδικτυακές πρόβες και να εκθέτουν τη φωνή τους κατά μονάδες, πράγμα εντελώς ασύμβατο με την έννοια της Χορωδίας. Αυτό το κοινό πείσμα (το οποίο παραμένει ως σήμερα) ήταν το μεγαλύτερο στήριγμα και η κινητήρια δύναμη για να συνεχίσουμε.

Το ρεπερτόριό σας εκτείνεται από την Αναγέννηση μέχρι τη σύγχρονη δημιουργία, από ελληνικά έως ξενόγλωσσα έργα. Πώς επιλέγετε τα προγράμματά σας και ποια είναι η φιλοσοφία πίσω από αυτή την πολυστυλία;

Το ίδιο αναρωτιούνται κάποιες φορές και τα μέλη της χορωδίας, όταν βλέπουν να τους μοιράζω ετερόκλητα τραγούδια! Τους έχω απαντήσει σε αυτήν την ερώτηση και την ίδια απάντηση θα δώσω και σε σας: Ακολουθώ μια λογική που υπηρετεί τη μουσική παιδεία, την καλλιτεχνική εξέλιξη, τη χαρά της ερμηνείας και την ποικιλία. Ο στόχος μας είναι να ταξιδεύουμε στο χρόνο από την Αναγέννηση και την κλασική μουσική έως τα σύγχρονα τραγούδια και να προσεγγίζουμε διαφορετικά μουσικά είδη, από προκλασικά a Capella έως ρεμπέτικα και παραδοσιακά διαφόρων χωρών γνωρίζοντας μουσικές του κόσμου και σε διάφορες γλώσσες. Μέσα από κάθε ρεπερτόριο διευρύνεται η μουσική αντίληψη γιατί κάθε κομμάτι διδάσκει τεχνική, έκφραση και ερμηνεία με τρόπο μοναδικό. Ετσι το χορωδιακό σύνολο αποκτά μουσική ευελιξία, κατανοεί το ύφος κάθε είδους και εκφράζει το πλούσιο συναίσθημα που κρύβει κάθε τραγούδι. Παρόλα αυτά, δίνω ιδιαίτερη έμφαση στο ελληνικό ρεπερτόριο και στη σύγχρονη δημιουργία, πιστεύοντας ότι η χορωδία οφείλει όχι μόνο να ερμηνεύει το παρελθόν, αλλά και να αντιπροσωπεύει το παρόν.

Σήμερα η χορωδία αριθμεί σχεδόν 60 μέλη. Τι πιστεύετε ότι είναι αυτό που φέρνει και κρατά τους ανθρώπους κοντά στη χορωδία;

Το τραγούδι, η χρήση της φωνής ως μουσικό όργανο είναι ένα μέσο έκφρασης. Η χορωδιακή δημιουργία ως είδος που απευθύνεται σε όλους, δίνει στα μέλη τη δυνατότητα να διοχετεύσουν την ανάγκη της έκφρασης αυτής και να τη μοιραστούν με άλλους, χωρίς να είναι απαραίτητες οι μουσικές γνώσεις. Ανήκουν λοιπόν σε μια κοινότητα με ένα κοινό καλλιτεχνικό στόχο και υψηλές απαιτήσεις και σε μια μουσική οικογένεια όπου συνυπάρχουν αρμονικά όλες οι ηλικίες με αλληλοσεβασμό και εμπιστοσύνη. Η τέχνη της χορωδίας δίνει την ευκαιρία στα μέλη να τραγουδήσουν πολυάριθμα μουσικά στυλ, ακόμα και κάποια που δεν θα τραγουδούσαν ποτέ, σε γλώσσες που δε θα μιλούσαν ποτέ. Επιπλέον, είναι ένας χώρος όπου όποιος συμμετέχει αφήνει για λίγο τις καθημερινές του έγνοιες στην άκρη. Είναι λοιπόν και θεραπευτικό.
Αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά είναι και εκείνα που κρατούν τους ανθρώπους στη χορωδία και συμβάλλουν ώστε να συνυπάρχουν χορωδοί από 14 μέχρι 77 ετών.
Εδώ θα ήθελα να τονίσω ότι για τη συμμετοχή δε χρειάζονται μουσικές γνώσεις και η πλειοψηφία των χορωδών παγκοσμίως δε γνώριζε μουσική μέχρι να ενταχθεί σε μια χορωδία.

Έχετε ιδρύσει και εργαστήρι Παιδικής Χορωδίας. Πόσο σημαντική θεωρείτε τη χορωδιακή εκπαίδευση από μικρή ηλικία και τι προσφέρει στα παιδιά πέρα από τη μουσική γνώση;

Τη θεωρώ τεράστια και ανεκτίμητη, με οφέλη που επεκτείνονται πολύ πέρα από τη μουσική τους καλλιέργεια. Από την πρώτη στιγμή που θα ενταχθεί σε μια χορωδία το παιδί μαθαίνει να συνεργάζεται, να πειθαρχεί, να συντονίζεται με το σύνολο και να ακούει ενεργά. Όπως και στη χορωδία ενηλίκων, μαθαίνουν να μην ανταγωνίζονται αλλά να συνυπάρχουν και να αποκτούν την αίσθηση της κοινότητας, κάτι που δεν αφορά μόνο τη μουσική αλλά τη ζωή γενικότερα.

Πρόσφατα ιδρύσατε και τη χορωδία του Συνδέσμου Συνταξιούχων του Δημοσίου. Πώς βιώνετε τη χορωδία ως κοινωνικό κύτταρο και όχι μόνο ως καλλιτεχνικό σύνολο;

Όταν προέκυψε η πρόταση για ίδρυση μιας χορωδίας για την τρίτη ηλικία δε σκέφτηκα ούτε μια στιγμή να μη δεχτώ. Από την πρώτη συνάντηση είδα ότι τα μέλη του Συνδέσμου Συνταξιούχων του Δημοσίου έχουν λαχτάρα να γεμίσουν δημιουργικά τον ελεύθερο χρόνο τους επιλέγοντας τη χορωδία σαν μια από τις δραστηριότητές τους. Και πράγματι, η χορωδία αυτή δεν είναι μόνο ένα καλλιτεχνικό σύνολο αλλά μια απόδειξη ότι η τρίτη ηλικία παραμένει ενεργή και με δίψα για μάθηση. Εκεί, επικεντρωνόμαστε κυρίως σε ελληνικό ρεπερτόριο. Με τα μέλη είτε μαθαίνουμε νέα τραγούδια, είτε μελετούμε και γενικά ρίχνουμε φως σε τραγούδια οικία σε εκείνους. Σε κάθε περίπτωση, όποια και να είναι η ηλικία του χορωδού, κατά τη διάρκεια του τραγουδιού απελευθερώνονται ενδορφίνες και ντοπαμίνη, ορμόνες που φέρνουν απόλαυση, ευφορία και μειώνουν το στρες. Και οπωσδήποτε όποια να είναι η καθημερινότητά του καθενός μας είναι όμορφη η σκέψη ότι θα έρθει η ώρα της συνάντησης με αγαπημένους ανθρώπους για τραγούδι και μάθηση.

Η χορωδία σας έχει επιλεγεί για την παρουσίαση πρωτότυπων έργων και για συνεργασίες με σημαντικούς καλλιτέχνες και την Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ. Τι σημαίνουν για εσάς αυτές οι συμπράξεις;

Κάθε σύμπραξη και κάθε πρόσκληση για παρουσίαση νέου έργου, κατ αρχάς είναι μια πράξη τιμής και εμπιστοσύνης. Αλλά και μια δέσμευση να λειτουργήσουμε ισότιμα με συνέπεια, πειθαρχία και έντονη καλλιτεχνική συνείδηση.
Η σύμπραξη με την Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα ήταν κορυφαία εμπειρία. Ήταν η παρουσίαση του έργου «Τα Καβαφικά», έναν κύκλο ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη μελοποιημένων και ενορχηστρωμένων από τον Ρόδιο συνθέτη Αντώνη Κυζούλη με σολίστ τη Μπέττυ Χαρλαύτη και παρουσίαση από τον Θανάση Παπαγεωργίου. Παράλληλα, η άρτια διοργάνωση από την καλλιτεχνική εταιρεία «Δωριεύς» δημιούργησε συνθήκες που επιτρέπουν - ωθούν ένα σύνολο να λειτουργήσει με επαγγελματισμό. Γενικά, όλη η διαδρομή, από την πρώτη πρόβα έως την ημέρα της συναυλίας ήταν πολύφωτη αφού όχι μόνο δόθηκε στη χορωδία η ευκαιρία να μελετήσει το θαυμάσιο έργο του Α. Κυζούλη, αλλά ασχολήθηκε σε βάθος με το έργο του Κ. Καβάφη προκειμένου να το ερμηνεύσει όπως του αρμόζει. Ήταν μια εμπειρία που θα μείνει σε όλους μας αξέχαστη.

Ποιο είναι το όραμά σας για το μέλλον της χορωδιακής μουσικής στη Ρόδο και τι θα θέλατε να δείτε να αλλάζει ή να ενισχύεται στον τομέα του πολιτισμού;

Το όραμά μου είναι η χορωδιακή μουσική να κατακτήσει τη θέση που της αξίζει ως σταθερός και δυναμικός πυλώνας του πολιτισμού της Ρόδου. Θα ήθελα να δω περισσότερες συνεργασίες ανάμεσα σε σχολεία, ωδεία και πολιτιστικούς οργανισμούς, διότι η Ρόδος είναι πολύ δραστήρια μουσικά.
Πιστεύω ότι ο πολιτισμός είναι ο ζωντανός καθρέφτης μιας κοινωνίας. Χρειάζεται ροή, οργάνωση και ουσιαστική επένδυση στον άνθρωπο. Η ενίσχυση των μουσικών συνόλων και η εξωστρέφεια προς την υπόλοιπη Ελλάδα και το εξωτερικό μπορούν να δώσουν στη Ρόδο μια ακόμη πιο ισχυρή πολιτιστική ταυτότητα.

«Η μουσική που ενώνει, δημιουργεί και δεν σιωπά»

Πιστεύετε ότι η χορωδιακή μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτιστικός πρεσβευτής της Ρόδου εντός και εκτός Ελλάδας;

Φυσικά και μπορεί. Η χορωδία είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας και με κάθε εμφάνισή της μεταφέρει πολιτισμό, αισθητική και δημιουργία. Κυρίως όταν πρόκειται για φεστιβάλ ή κοινές μουσικές συναντήσεις, η δράση αυτή πολλαπλασιάζεται. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η συμμετοχή μας τον Μάιο στο 14ο Διεθνές Φεστιβάλ Χορωδιών στη Θεσσαλονίκη, όπου είχαμε την ευκαιρία όχι μόνο να παρουσιάσουμε το πρόγραμμά μας, αλλά και να ακούσουμε και να μας ακούσουν χορωδίες από 13 συνολικά σημεία της Ελλάδας και του εξωτερικού. Αυτή η ανταλλαγή εμπειρίας, ήχων και πολιτισμών είναι ανεκτίμητη γιατί εκεί αντιλαμβάνεσαι έμπρακτα ότι εκπροσωπείς τον τόπο σου μέσα σε ένα διεθνές καλλιτεχνικό περιβάλλον.
Και καθώς η μουσική είναι μια παγκόσμια γλώσσα και η χορωδία έχει τη δυνατότητα να ερμηνεύει ένα ανεξάντλητο ρεπερτόριο, δεν μεταφέρει μόνο Mozart, Mendelssohn ή Χατζιδάκι, αλλά εκπροσωπεί καλλιτέχνες που εδρεύουν στον τόπο της, διαδίδοντας τη ζωντανή μουσική ιστορία της Ρόδου.

Υπάρχει κάποια στιγμή από τις χορωδιακές σας εμφανίσεις που ξεχωρίζετε ιδιαίτερα και γιατί;

Κάθε εμφάνιση είναι προετοιμασμένη με την ίδια ζεστασιά και αγάπη, επομένως με όλες είμαι συνδεδεμένη συναισθηματικά. Αν όμως έπρεπε να σταθώ σε κάποιες που με σημάδεψαν ιδιαίτερα, θα σταθώ σε τρία σημεία.

Το πρώτο είναι η πρώτη μας ζωντανή εμφάνιση το 2021, στην Ευρωπαϊκή Ημέρα Μουσικής, στο Αίθριο του Νεστορίδειου Μελάθρου. Μετά από μια εξαιρετικά δύσκολη χρονιά όπου η χορωδία είχε δουλέψει σε εντελώς εξω-χορωδιακές συνθήκες, διαδικτυακά με υπομονή και ανά φωνή ξεχωριστά, η εμφάνιση μόλις 5 βδομάδες από την έναρξη των συλλογικών προβών· ήταν η απόδειξη ότι η συλλογική προσπάθεια, η πίστη και η αγάπη για τη μουσική μπορούν να υπερνικήσουν κάθε εμπόδιο.

Κάθε πρώτη παρουσίαση μουσικού έργου επίσης είναι μια ιδιαίτερη στιγμή, καθώς η χορωδία κι εγώ καλούμαστε να μελετήσουμε ένα έργο από τη γέννησή του. Εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω το συνθέτη Αντώνη Κυζούλη για την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες της χορωδίας και την ευκαιρία να υπηρετήσει απαιτητικό σύγχρονο ρεπερτόριο. Χάρη στον ίδιο συνθέτη προέκυψε και η σύμπραξή μας με την Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ και την παρουσίαση του έργου του «Τα Καβαφικά».

Τέλος, εξίσου συνδέομαι και με τις ετήσιες συναυλίες μας, τα «Ηχοχρώματα» όπου η πολύπλευρη συμβολή της διευθύντριας του Δημοτικού ωδείου Ρόδου Σεβαστής Χατζηστρατή, είναι πολύτιμη. Τα «Ηχοχρώματα» είναι η κορύφωση της διαδρομής κάθε καλλιτεχνικού έτους με ένα ρεπερτόριο από όλες τις εποχές.

Πώς θα περιγράφατε τη μουσική ταυτότητα της Ρόδου σήμερα και πού τοποθετείται η χορωδιακή μουσική μέσα σε αυτήν;

Η ίδια η ταυτότητα της Ρόδου είναι πολυπολιτισμική και έτσι είναι και η μουσική της. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης και τους διαφορετικούς πολιτισμούς που πέρασαν από το νησί, συνυπάρχουν οι τοπικές μελωδίες και τα νησιώτικα ακούσματα μαζί με τις μικρασιάτικες επιρροές και τη λόγια μουσική.
Η χορωδιακή μουσική μπορεί να συνδυάσει όλα αυτά τα στοιχεία σε ένα ενιαίο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, αντιπροσωπεύοντας ολοκληρωμένη την εικόνα της μουσικής ταυτότητας του τόπου.

Αν η Χορωδία του Δημοτικού Ωδείου Ρόδου μπορούσε να αφήσει ένα μακροπρόθεσμο αποτύπωμα στον τόπο, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Το όραμά μας είναι να αφήσουμε ένα αποτύπωμα εκπαιδευτικό και πολιτιστικό ώστε να συμβάλει ως μέρος της παράδοσης στο νησί.
Θα θέλαμε να αποτελέσει έναν σταθερό πυρήνα δημιουργίας και συνεργασίας, όπου άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών να συναντώνται μέσα από τη μουσική καλλιεργώντας την αισθητική τους και βιώνοντας την αξία της κοινής έκφρασης.
Αν στο μέλλον η Ρόδος αναγνωρίζεται και για αυτή τη μορφή τέχνης, με τις νεότερες γενιές συνεχίσουν να τραγουδούν μαζί επειδή κάποτε πέρασαν από αυτή τη χορωδία, τότε θα έχουμε πετύχει τον πιο δύσκολο στόχο μας.