Λ. Θωμοπούλου: «Η Μπιενάλε κατάφερε να γίνει μέρος της Ρόδου»

Κυριακή Πετρίδου

Η ιδρύτρια και καλλιτεχνική διευθύντρια της BCK 2026 κάνει τον απολογισμό

Τα έργα που εκτίθενται στο πλαίσιο της 2ης Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής (Biennale of Contemporary Keramics-BCK 2026) δεν φιλοξενήθηκαν απλά στους ιστορικούς χώρους της Ρόδου αλλά…«κατοίκησαν» σ’ αυτούς.

Έτσι το περιγράφει η ιδρύτρια και καλλιτεχνική διευθύντρια της Μπιενάλε, Λουκία Θωμοπούλου, επιχειρώντας να μεταφέρει το πόσο «έδεσε» η διοργάνωση αυτή με τη Ρόδο. Σαν…να επέστρεψε στον φυσικό της χώρο.

Στο κλείσιμο της Μπιενάλε (6 Ιουνίου-31 Οκτωβρίου), μιλήσαμε με την «ψυχή» της, την κα Θωμοπούλου, κάνοντας έναν απολογισμό στο τι…έδωσε και τι πήρε από το νησί η «γιορτή» αυτή για την ιστορία, την παράδοση αλλά και το μέλλον της κεραμικής τέχνης, που τα τελευταία χρόνια (ξανά)αποκτά μεγάλη δημοφιλία παγκοσμίως.

Η μακρά παράδοση της Ρόδου στην κεραμική και οι μοναδικοί χώροι που διετέθησαν (σ.σ. από την αρχαιολογία) για να φιλοξενηθούν τα έργα, όπως το αρχαιολογικό μουσείο και η Οπλοθήκη de Milly, οδήγησαν σε μία ξεχωριστή «συνομιλία ανάμεσα στο σύγχρονο έργο και σε έναν χώρο στη Μεσόγειο με αιώνες ιστορίας». Άλλωστε, έμπνευση για τα έργα ήταν η ίδια η Ρόδος, η θέση της, ο ήλιος της, «Εκεί που αρχίζει η μέρα», όπως είναι άλλωστε και ο τίτλος της Μπιενάλε… Και ο τελευταίος μήνας αυτής της δεύτερης διοργάνωσης, είναι αφιερωμένος στη Ρόδο και την τοπική κοινωνία.

Η συνέντευξη

-Κυρία Θωμοπούλου, ξεκινώντας… από το τέλος, με την Μπιενάλε να έχει περάσει πλέον στο τελευταίο της στάδιο, πώς θα χαρακτηρίζατε την ανταπόκριση του κόσμου μέχρι τώρα;

Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν και παραμένει πολύ μεγάλη. Η Μπιενάλε κατάφερε να γίνει για αυτούς τους μήνες μέρος του ίδιου του νησιού. Τα έργα παρουσιάζονται μέσα σε ιστορικά μνημεία και χώρους, που ο κόσμος επισκέπτεται και ζει με διαφορετικό τρόπο. Και νομίζω ότι δημιουργήθηκε ακριβώς αυτό που θέλαμε, μια συνάντηση ανάμεσα στη σύγχρονη κεραμική, την ιστορία του τόπου και το σήμερα. Και μέσα από αυτή τη συνάντηση, ακόμη κι ένας επισκέπτης που δεν έχει ιδιαίτερη σχέση με τη σύγχρονη τέχνη ή την κεραμική, μπορεί να δει ότι η Ρόδος και η Ελλάδα γενικά, δεν έχει απλώς σπουδαία ιστορία. Συνεχίζει να φτιάχνει ιστορία και πολιτισμό.

Υπάρχει μια προηγούμενη εμπειρία από τη Σαντορίνη, που μας βοήθησε να καταλάβουμε καλύτερα πώς λειτουργεί το κοινό ενός νησιού και πώς αυτό αλλάζει κατά τη διάρκεια μιας διοργάνωσης που κρατά σχεδόν πέντε μήνες. Στην αρχή, και ιδιαίτερα στο άνοιγμα της Μπιενάλε, στοχεύουμε περισσότερο σε ένα διεθνές κοινό που ταξιδεύει ειδικά για την τέχνη και την κεραμική, όπως καλλιτέχνες, επιμελητές, συλλέκτες, ανθρώπους από τον χώρο του πολιτισμού.

Στη συνέχεια, μέσα στην έντονη καλοκαιρινή περίοδο, το κοινό αλλάζει. Εκεί έχει πολύ μεγάλη σημασία η σχέση των έργων με τους ίδιους τους χώρους όπου παρουσιάζονται. Ένας επισκέπτης μπορεί να έρθει στο Αρχαιολογικό Μουσείο για την ιστορία του τόπου και ξαφνικά να συναντήσει ένα έργο σύγχρονης κεραμικής. Αυτή η απρόσμενη συνάντηση είναι για εμάς πολύ σημαντική.

Και μετά έρχεται ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος, που είναι μια εντελώς διαφορετική περίοδος. Η τουριστική σεζόν αρχίζει κάπως να ηρεμεί και η τοπική κοινωνία έχει περισσότερο χρόνο και διάθεση να συμμετέχει. Είναι η στιγμή που θέλουμε η Μπιενάλε να επιστρέφει ουσιαστικά στον τόπο που τη φιλοξενεί, μέσα από τις ξεναγήσεις, τα εργαστήρια, τα masterclasses και τις υπόλοιπες δράσεις.

Οπότε, όταν μιλάμε για την ανταπόκριση του κόσμου, για μένα δεν είναι μόνο θέμα αριθμών. Είναι αυτά τα διαφορετικά κοινά που συναντούν την Μπιενάλε σε διαφορετικές στιγμές και με διαφορετικό τρόπο. Και μέχρι τώρα, νομίζω ότι αυτό έχει λειτουργήσει πολύ όμορφα στη Ρόδο.

-Όπως είχατε κάνει γνωστό από την συνέντευξη τύπου τον περασμένο Ιούνιο, σ’ αυτό το στάδιο της Μπιενάλε δεν γινόταν να μην έχει ρόλο και η Ρόδος με τη μεγάλη παράδοση που έχει στην κεραμική. Υπάρχουν αναφορές σ’ αυτήν, στα εργαστήρια, σε κάποια από τα master classes ίσως;

Δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε μια Μπιενάλε κεραμικής στη Ρόδο και να μη συνομιλήσουμε ουσιαστικά με τη μεγάλη κεραμική παράδοση του νησιού.

Άλλωστε, αυτός είναι ένας ακόμα λόγος που είναι ανεκτίμητη η φιλοξενία της εφορίας Αρχαιοτήτων να μπούμε σε όλους αυτούς τους χώρους και ειδικά στην Κοσμητική συλλογή της Ρόδου και το Αρχαιολογικό Μουσείο. Αυτό όμως που μας ενδιαφέρει δεν είναι να κοιτάξουμε την παράδοση μόνο ως κάτι που ανήκει στο παρελθόν. Θέλουμε να δούμε πώς αυτή η γνώση, η ιστορία και η σχέση του τόπου με το υλικό μπορούν να περάσουν στο σήμερα και να ανοίξουν έναν διάλογο με τη σύγχρονη τέχνη και δημιουργία.

Ήδη τον Σεπτέμβριο ξεκίνησε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, αρχαιολόγους και τοπικούς συνεργάτες, με θέμα την πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά της Ρόδου μέσα από την κεραμική τέχνη.

Τον Οκτώβριο αυτή η σύνδεση γίνεται ακόμη πιο έντονη. Υπάρχει εκπαιδευτικό πρόγραμμα αφιερωμένο στην ιστορία της ροδίτικης κεραμικής, ένα ακόμη που ξεκινά από τα «Κεραμικά του Ήλιου» και φτάνει μέχρι τις νέες τεχνολογίες, ενώ την τελευταία ημέρα της Μπιενάλε, στις 31 Οκτωβρίου, στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, ένα μεγάλο μέρος των ομιλιών και παρουσιάσεων επιστρέφει ακριβώς σε αυτή τη σχέση: Ρόδος, κεραμική, ιστορία, εκπαίδευση και σύγχρονη τέχνη.

Οπότε ναι, η ροδίτικη κεραμική παράδοση είναι παρούσα, και προσπαθήσαμε να μην την αντιμετωπίσουμε μόνο ιστορικά αλλά να αποτελέσει αφετηρία για κάτι που συνεχίζεται και εξελίσσεται.

-Φαντάζομαι ότι η Ρόδος και οι χώροι όπου φιλοξενήθηκαν οι δράσεις αποτελούν ιδανικό σκηνικό για τη Μπιενάλε. Είστε ικανοποιημένη από τη μεταφορά της εδώ ως δεύτερο σταθμό; Ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες ως «ένας ζωντανός χώρος πολιτιστικής ανταλλαγής, καλλιτεχνικού πειραματισμού και δημιουργικού διαλόγου»;

Θα έλεγα ότι η Ρόδος επιβεβαίωσε και τον λόγο για τον οποίο από την αρχή θέλαμε η Μπιενάλε να είναι νομαδική και να αλλάζει τόπο σε κάθε διοργάνωση.

Δεν μας ενδιαφέρει να μεταφέρουμε απλώς μια έκθεση από το ένα νησί στο άλλο. Κάθε τόπος επηρεάζει τη Μπιενάλε, της δίνει κάτι διαφορετικό και γίνεται μέρος της ίδιας της αφήγησής της.

Τα έργα δημιουργήθηκαν με έμπνευση την ιστορία της Ρόδου, την θέση της στην Μεσόγειο και τον κοινό μας ήλιο, τις συνδέσεις και τις διαδρομές της ιστορίας της. Τα έργα αυτά μπήκαν σε χώρους με τεράστιο ιστορικό και αρχιτεκτονικό βάρος και εκεί συνέβη κάτι που για εμάς είναι πολύ σημαντικό: Δημιούργησαν νέες αναγνώσεις των ίδιων των χώρων και, αντίστροφα, οι χώροι έδωσαν στα έργα διαφορετικές διαστάσεις και νοήματα.

-Αν σας ζητούσα να μου κάνετε έναν απολογισμό, να βάλετε bullets αν θέλετε, στα highlights της φετινής διοργάνωσης μέχρι τώρα, ποια θα ήταν αυτά;

Είναι δύσκολο να ξεχωρίσω στιγμές σε bullet points, γιατί για μένα το μεγαλύτερο highlight είναι τελικά η ίδια η διαδρομή της Μπιενάλε αυτούς τους πέντε μήνες και η διαδρομή αυτή δεν έχει τελειώσει ακόμα.

Σίγουρα, όμως, θα ξεκινούσα από το opening weekend. Το να βλέπεις καλλιτέχνες, επιμελητές και ανθρώπους της κεραμικής και της σύγχρονης τέχνης από διαφορετικές χώρες να συναντιούνται στη Ρόδο ήταν μια πολύ δυνατή στιγμή. Και από τις πρώτες κιόλας ημέρες, με τις ξεναγήσεις, τις εκθέσεις και τις ομιλίες, φάνηκε ότι καταφέραμε η Μπιενάλε να είναι κάτι περισσότερο από μια έκθεση. Η δημοσιογραφική κάλυψή της και από τα διεθνή ΜΜΕ μας έδωσε βήμα και χώρο να τραβήξουμε τα βλέμματα της παγκόσμιας καλλιτεχνικής σκηνής.

Ένα δεύτερο highlight για μένα είναι ο τρόπος που τα έργα «κατοίκησαν» τους ιστορικούς χώρους. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου είναι πραγματικά δύσκολο να φανταστείς το συγκεκριμένο έργο οπουδήποτε αλλού μετά τη Ρόδο. Αυτή η συνομιλία ανάμεσα στο σύγχρονο έργο και σε έναν χώρο με αιώνες ιστορίας είναι ίσως από τα πράγματα που θα κρατήσω περισσότερο από αυτή τη διοργάνωση.

Θα ξεχώριζα επίσης τις ζωντανές δράσεις και τα εργαστήρια, από τα performances μέχρι το Kintsugi και το workshop για τα κεραμικά υαλώματα, γιατί έφεραν μια άλλη σχέση με το υλικό και με το κοινό.
Και, τέλος, ίσως το πιο ουσιαστικό highlight είναι αυτό που συμβαίνει τώρα: ότι όσο πλησιάζουμε προς το τέλος, η Μπιενάλε συνδέεται όλο και περισσότερο με την τοπική κοινωνία, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, τους εκπαιδευτικούς, τα παιδιά, τους ανθρώπους της κεραμικής και την ίδια την ιστορία του νησιού. Για μένα αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί μια Μπιενάλε δεν θέλουμε απλώς να περνάει από έναν τόπο. Θέλουμε να συνδέεται και να αφήνει κάτι πίσω της.

-Κάτι άλλο που ήθελα να σας ρωτήσω είναι για αυτή την τάση που γίνεται όλο και πιο αισθητή τα τελευταία χρόνια, να στρέφεται ο κόσμος στην κεραμική, όχι μόνο ως καλλιτεχνική δημιουργία. Ως χόμπι, ακόμη και για…ψυχοθεραπεία. Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;

Σίγουρα έχει να κάνει πολύ με την εποχή στην οποία ζούμε. Η καθημερινότητά μας γίνεται όλο και πιο ψηφιακή, πιο γρήγορη και, τελικά, όλο και λιγότερο απτική. Ο πηλός είναι ακριβώς το αντίθετο. Είναι ένα υλικό που πρέπει να το αγγίξεις, να του δώσεις χρόνο, να συγκεντρωθείς σε αυτό που κάνεις.

Και έχει κάτι πολύ άμεσο, διότι παίρνεις ένα κομμάτι χώμα και με τα χέρια σου δημιουργείς ένα αντικείμενο. Δεν χρειάζεται να είσαι καλλιτέχνης για να νιώσεις τη χαρά αυτής της διαδικασίας. Καταλαβαίνω λοιπόν γιατί πολλοί άνθρωποι μιλούν για την κεραμική ως κάτι σχεδόν θεραπευτικό. Το έχω νιώσει κι εγώ. Σε αναγκάζει να επιβραδύνεις, να συγκεντρωθείς, να αποδεχτείς ακόμη και το λάθος ή το απρόβλεπτο, γιατί στην κεραμική δεν ελέγχεις ποτέ τα πάντα.

Ίσως τελικά αυτό που αναζητούμε μέσα από την κεραμική σήμερα είναι απλώς να ξαναπιάσουμε κάτι πραγματικό με τα χέρια μας.

Από την άλλη, είναι σημαντικό αυτή η νέα δημοφιλία της κεραμικής να μη μας κάνει να τη βλέπουμε απλώς ως μια θεραπευτική χειροτεχνική δραστηριότητα. Η κεραμική δεν είναι μόνο το χρηστικό αντικείμενο. Είναι τέχνη, είναι design, είναι μέσο έκφρασης, αλλά και φορέας γνώσης και μνήμης κάθε ιστορικής περιόδου.

Και το ίδιο το υλικό είναι εξαιρετικά σύνθετο. Έχει σχεδόν ανεξάντλητες δυνατότητες, αλλά ταυτόχρονα διέπεται από κανόνες. Χρειάζεται γνώση, τεχνική, εμπειρία και πολύ χρόνο. Νομίζω ότι ακριβώς αυτή η αμεσότητα του πηλού από τη μία, και η πολυπλοκότητά του από την άλλη, είναι και ένα μεγάλο μέρος της γοητείας του.

Μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου

-Να κλείσουμε από εκεί που ξεκινήσαμε: Από εδώ και πέρα, μέχρι τις 31 Οκτωβρίου, τι περιλαμβάνει η 2η Διεθνής Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής Τέχνης;

Έχουμε ακόμη έναν πολύ γεμάτο μήνα μπροστά μας. Η κεντρική έκθεση συνεχίζεται κανονικά μέχρι τις 31 Οκτωβρίου, αλλά σε αυτή την τελευταία φάση της Μπιενάλε το παράλληλο πρόγραμμα γίνεται ακόμη πιο έντονο και, όπως είπαμε και πριν, στρέφεται περισσότερο προς την τοπική κοινωνία και την εκπαίδευση.

Αυτές τις ημέρες βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ανιχνεύοντας την πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά της Ρόδου μέσα από την κεραμική τέχνη», σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

Από τώρα μέχρι τις 31 Οκτωβρίου το παράλληλο πρόγραμμα στο πλαίσιο της Μπιενάλε περιλαμβάνει τις εξής δράσεις:

• 23 & 30 Σεπτεμβρίου: συνεχίζεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά της Ρόδου μέσα από την κεραμική τέχνη.

• 9 Οκτωβρίου: Masterclass της Μάρλεν Μούλιου, «Εκεί όπου τα αντικείμενα αποκτούν νόημα και αγγίζουν την ψυχή μας: Η θεραπευτική δύναμη των μουσείων».

• 10-31 Οκτωβρίου: η δορυφορική έκθεση «HIC Rhodes» (Ιδού η Ρόδος), με 15 Έλληνες καλλιτέχνες, στο Κατάλυμα της Γαλλίας. Την έκθεση αυτή διοργανώνει η Φαίδρα Χατζηκωσταντή σε επιμέλεια του Αποστόλη Αρτινού.

• 15 Οκτωβρίου: το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ταξίδι στον χρόνο μέσα από την ιστορία των κεραμικών της Ρόδου», για εκπαιδευτικούς και φοιτητές, με την Κυριακή Φαρδή.

• 16 Οκτωβρίου: το εργαστήρι «Κεραμικά του Ήλιου - Από την Παράδοση στην Εκτεταμένη Πραγματικότητα» στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, που συνδέει την κεραμική παράδοση με τις νέες τεχνολογίες.

• 23 Οκτωβρίου: προβολή του ντοκιμαντέρ «Αναζήτησα Γη, Νερό, Αέρα και Φωτιά για να σε πλάσω…» στο Δημοτικό Θέατρο Ρόδου.

• 30 Οκτωβρίου: προβολή του ντοκιμαντέρ «#craftingcyprus CERAMICS» στο Κατάλυμα της Γαλλίας.

Και στις 31 Οκτωβρίου έχουμε τέσσερις ομιλίες γύρω από τον τόπο, τη σύγχρονη κεραμική, την ιστορία της ροδίτικης κεραμικής και τη διδασκαλία της ιστορίας, καθώς και την παρουσίαση του βιβλίου «Το κεραμικό που ταξίδευε», που δημιουργήθηκε από παιδιά νηπιαγωγείου της Ρόδου και της Άγκυρας.

Η ημέρα συνεχίζεται με την τελευταία επιμελημένη ξενάγηση της βασικής έκθεσης καθώς και ξενάγηση στη Μεσαιωνική Πόλη.

Το αναλυτικό πρόγραμμα μπορεί κανείς να το βρει στο site της Μπιενάλε και βέβαια να κατεβάσει την εφαρμογή ARTVOLT, όπου μπορεί να ενημερώνεται για τις δράσεις και να κάνει RSVP για όσες απαιτούν κράτηση θέσης.

Διοργάνωση: Big Blue Dot Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής ΑΜΚΕ

Συνδιοργάνωση: Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου-Δήμος Ρόδου

Με την υποστήριξη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου