Ι. Βολανάκης: Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Rodiaki NewsRoom

Βοράγον το φαρμακευτικόν (Borago officinalis), κοινώς βοράγο

Του Δρ. Ιωάννη Ηλ. Βολανάκη 
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

To Βοράγον το φαρμακευτικόν (Borago officinalis) είναι είδος φυτού, το οποίο ανήκει στην οικογένεια Βοραγινίδες (Boraginaceae) των αγγειοσπέρμων, δικοτυληδόνων, στην οποία ανήκουν επίσης οι βοϊδόγλωσσοι ή βοϊδόγλωσσα ή αγόγλωσσοι (Κρήτη), το «βούγλωσσον» ή «αρνόγλωσσον» του Διοσκουρίδου, το «μη με λησμόνει» κλπ.

Οι Βοραγινίδες (Βoraginaceae) ανήκουν στην τάξη Σωληνανθή (Tubiflorae) και περιλαμβάνουν περίπου ογδονταπέντε (85) γένη, με δύο χιλιάδες (2.000) είδη. Αυτά διακρίνονται σε τέσσερις (4) υποοικογένειες, από τις οποίες δύο (2) αντιπροσωπεύονται στην Ευρώπη και στην Ελλάδα.

Τα φυτά αυτά έχουν παγκόσμια εξάπλωση, αλλά κυρίως φύονται στις εύκρατες περιοχές και προπάντων στις παραμεσόγειες χώρες.
Πρόκειται για μονοετείς ή πολυετείς πόες και σπανίως για θάμνους ή δένδρα.

Οι βλαστοί και τα φύλλα αυτών καλύπτονται από μακρές, αδρές τρίχες, χαρακτηριστικό, που επιτρέπει την σχετικά εύκολη αναγνώρισή των. Τα φύλλα είναι παράρριζα, έμμισχα. Τα φύλλα του βλαστού είναι επιφυή, σχεδόν περίβλαστα ή βλαστογενή. Τα φύλλα των είναι διατεταγμένα κατ’ εναλλαγήν, απλά, αδιαίρετα και τραχέα.

Έχουν άνθη ακτινόμορφα ή ελαφρώς ζυγόμορφα, πενταμερή, με διάφορα χρώματα, τοποθετημένα σε ταξιανθίες, που συνήθως σχηματίζουν βοστρύχους. Η στεφάνη αυτών έχει πέντε (5) λοβούς και μπορεί να είναι σωληνοειδής, χοανοειδής, τροχοειδής κλπ.

Εσωτερικά φέρει εξαρτήματα, όπως λέπια, δέσμες τριχών και άλλα, που στενεύουν την είσοδο του σωλήνα. Οι στήμονες είναι πέντε και προσφύονται στη στεφάνη του άνθους. Η ωοθήκη είναι επιφυής, με δύο (2) καρπόφυλλα. Ο καρπός είναι θραυστόκαρπος, ο οποίος διασπάται συνήθως σε δύο ή σε τέσσερα καρπίδια (κάρυα) ή σπανίως δρύπη.

Το Βοράγον είναι φυτό των παραμεσογείων περιοχών. Στο γένος Βοράγον ανήκουν έξι (6) είδη από τα οποία το Βοράγον το φαρμακευτικόν είναι κοινόν σε όλη την Ελλάδα. Φύεται σε καλλιεργημένους ή χέρσους αγρούς ή κατά μήκος των δρόμων και είναι γνωστό με τα κοινά ονόματα: μπουράντζα, μποράτζα, μπορατσένα, μπουρατσίνο, βορατσίνο (Κέρκυρα) μπουράτσινο (Κεφαλληνία) και αρμπέτο.

Μερικά είδη της οικογενείας αυτής καλλιεργούνται ως διακοσμητικά και άλλα είναι χρήσιμα στη φαρμακευτική βιομηχανία.
Κυριότερα γένη και είδη είναι τα εξής:

1) Ηλιοτρόπιον το περουβιανόν (Heliotropium peruvianum)
Αυτό καλλιεργείται ως διακοσμητικό και βιομηχανικό φυτό.

2) Αλκάνα η βαπτική (Alcana tinctoria)
Φυτό αυτοφυές στην Ελλάδα, κοινώς Ριζάρι. ‘Εχει ρίζες με κόκκινες χρωστικές ουσίες, χρήσιμες στη βιομηχανία. Απαντά ιδιαίτερα στην Κρήτη, φύεται συνήθως στις αυλές μεσαιωνικών ναών και αγαπά την υγρασία. ‘Εχει φύλλα σαρκώδη, το ύψος του ανέρχεται σε 0,30-0,60 μ., τα δε άνθη αυτού είναι πολύ μικρά και έχουν κίτρινο, λαμπερό χρώμα.

Συλλέγονται οι ρίζες του, καθαρίζονται από τα χώματα, πλένονται και ακολούθως ξηραίνονται. Στη συνέχεια είναι κατάλληλες για τη βαφή διαφόρων υφασμάτων ή νημάτων. Επιτυγχάνεται ένα έντονο κόκκινο χρώμα.

Σημειωτέο, ότι παλαιότερα τα Αμπελάκια της Θεσσαλίας ανέπτυξαν μεγάλη βιοτεχνία, έβαφαν νήματα και υφάσματα κόκκινα με ριζάρι, τα οποία εξήγαγαν στο εξωτερικό, με αποτέλεσμα να αποκτήσουν μεγάλο πλούτο και να γνωρίσουν εξαιρετική ακμή.

3) Μυοσσωτίς (Myossotis)
Μερικά είδη του γένους αυτού καλλιεργούνται ως διακοσμητικά και είναι γνωστά με το κοινόν όνομα «Mη με λησμόνει».

4) Πουλμονάρια (Pulmonaria), Κυνόγλωσσον (Cynoglossum), Σύμφυτον το φαρμακευτικόν (Symphytum officinale) και άλλα, είναι γένη, τα οποία περιλαμβάνουν ενδιαφέροντα φαρμακευτικά φυτά, πολλά από τα οποία είναι αυτοφυή και στην Ελλάδα.

5) Το κοινόν όνομα «Βοϊδόγλωσσον» ή «Αρνόγλωσσον» ή «Αγόγλωσσος» αναφέρεται σε διάφορα είδη της οικογενείας αυτής, τα οποία είναι αυτοφυή και στη χώρα μας και ανήκουν στο γένος ‘Εχιον (Echium) και Αγχούσα η πλανταγιόμορφος (Anchusa plantagiomorphus).
(Βιβλιογραφία: Γ. Χριστόπουλος, επιμέλεια, Εκδοτική Αθηνών, Φυτολογία, Αθήναι 1990, σ. 74 και 322).

Αυτά φέρουν φύλλα σαρκώδη, επιμήκη, η επιφάνεια των οποίων καλύπτεται με τρίχες. Ο βλαστός των έχει ύψος 0,50-0,80 μ., τα άνθη είναι συνήθως κυανόχρωμα ή πορφυρόχρωμα.

Τα φυτά αυτά όταν είναι ακόμη μικρά και τρυφερά λαχανεύονται, βράζονται ή τσιγαρίζονται ή γίνοναι ομελέτα και αποτελούν εύγεστο και πολύ υγιεινό άρτυμα.

6) Βόραγον το φαρμακευτικόν (Borago officinalis)
Πρόκειται για το κοινότερο είδος, το οποίον απαντά και σε εμάς. Είναι πόα μονοετής (ύψους 0,30-0,50 μ.), με βλαστό κυλινδρικό, πολύκλαδο και αδρότριχο. Φέρει φύλλα παράρριζα, διατεταγμένα κατά ρόδακα, μεγάλα, ωοειδή, με μίσχο πλατύ. Τα ανώτερα είναι περίβλαστα και ωοειδή.

Τα άνθη φύονται κατά επάκριους, φυλλώδεις βοστρύχους, επάνω σε μακρύ ποδίσκο και είναι μεγάλα, κυανά, ελαφρώς πορφυρίζοντα, συνήθως κρεμαστά. Ο κάλυκας του άνθους έχει 5 στενά, λογχοειδή σέπαλα.

Η στεφάνη του άνθους είναι τροχοειδής, με 5 λοβούς και με 5 λέπια στην είσοδο του σωλήνα. Τα άνθη φέρουν 5 στήμονες, με ανθήρες μελανούς, συνεστώτες προς οξεία πυραμίδα, που περιβάλλει τον στύλο. Ο καρπός είναι τετρακάρυος και περιβάλλεται από μόνιμο κάλυκα. Τα κάρυα είναι μελανά και κεράτινα κατά την ωρίμανση αυτών.

Είναι είδος κοινό σε εδάφη γόνιμα, το οποίον απαντά, τόσο στους καλλιεργούμενους, όσο και στους σε χέρσους αγρούς. Επίσης απαντά κατά μήκος των δρόμων, στα απαρρίμματα κλπ. Το φυτό αυτό είναι γνωστό υπό τα κοινά ονόματα: αρμπέτα, μπουράντζα, μπουράτσινο, βορατσίνο κλπ.

Πρόκειται για φυτό μελιτογόνο, το οποίον λαχανεύεται, τόσο κατά την νεαρή του ηλικία, οπότε είναι πολύ τρυφερό, όσο και κατά την άνθηση αυτού, όταν είναι πλούσιο σε βλεννώδεις ουσίες και νιτρικά άλατα, που το καθιστούν άριστο μαλακτικό, διουριτικό, εφιδρωτικό και υπνωτικό φάρμακο.

Το Βοράγον το φαρμακευτικόν χρησιμοποιείται επίσης στα κρυολογήματα, την βρογχίτιδα και την αναστολή των ούρων, υπό μορφήν αφεψήματος των ανθέων, αναμεμιγμένων μερικές φορές με άνθη Βερμπάσκου του κολπωτού (Verbascum sinuatum),κοινώς μελισσαντρούς (Κρήτη), ρόκας κλπ..

Επίσης ενδείκνυται ως εφιδρωτικό σε περιπτώσεις εξανθηματικών νοσημάτων, ιλαράς και οστρακιάς, υπό μορφήν αφεψήματος 30-60 γραμμαρίων νωπών ή 60 γραμμαρίων ξηρών φύλλων, τα οποία βράζονται σε ένα λίτρο ύδατος.

Ο οπός, ο οποίος λαμβάνεται διά της πιέσεως των φύλλων αυτού, αναμεμειγμένων με φύλλα νεροκάρδαμου (Ναστούρτιον το φαρμακευτικόν – Nasturtium officinalis) και πικραλίδας ή πικροράδικου (Ταράξακον το φαρμακευτικόν – Taraxacum officinalis), θεωρείται άριστο φάρμακο για το αίμα.

Το Βοράγον είναι επίσης εφιδρωτικό και χρησιμοποιείται ως ζεστό ρόφημα, κάτι που το καθιστά καλό γιατρικό για τα κρυολογήματα και την γρίπη, ιδιαίτερα όταν επηρεάζονται οι πνεύμονες, μια και είναι εξίσου καλό ως αντιβηχικό.

Τα φυτό αυτό είναι επίσης χρήσιμο στη μαγειρική. Τα φύλλα αυτού έχουν γεύση, η οποία θυμίζει το αγγούρι.

Από τα εξωτικά είδη του φυτού αυτού καλλιεργείται για καλλωπιστικούς σκοπούς το Βοράγον το αραιόφυλλον (Borago laxiflorum) της αλπικής περιοχής της Κορσικής, ένεκα των ωραίων, μακρόμισχων, πορφυρών ή ιόχροων ανθέων αυτού.

Λαϊκή Ιατρική
«Περί καθάρσεως, διά να εβγάλης χολές.
Μαρούλια, αντίδια, ραδίκια, μπουράτζενα, άγρουστον, βράσε τα καλά με νερό, έως να μήνει το μισό, είτα σούροσον και βάλε ζάχαριν, ξαναβράσε το ζουμί και ξανασούρωσέ το και πχιέ το ζουμί αυτό νηστικός, να σε κινήσι καλά η κοιλία σου».
(Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης Κρητικό Ιατροσόφιον του19ου αιώνα, Ρέθυμνο 2001, σ. 83-85).-

Βιβλιογραφία:
1) Γ. Χριστόπουλος (επιμέλεια,) Εκδοτική Αθηνών, Φυτολογία (Αθήνα 1990), σ. 74 και 321- 323.

2) Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν – Φυτολογικόν Λεξικόν, τ. 2 (Αθήναι, αν. χρ. εκδ.), σ. 929-930.

3) Εγκυκλοπαίδεια ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 6 (Αθήνα άν. χρ. εκδ.), σ. 134].

4) Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα Ρέθυμνο 2001.