Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας: Αραχίς η υπόγειος (Arachis hypogaea), κοινώς αραχίδα, φιστικιά αράπικη

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Η Αραχίς η υπόγειος (Arachis hypogaea) είναι φυτό της συνομοταξίας των αγγειοσπέρμων και της ομοταξίας των δικοτυληδόνων.

Πρόκειται για γένος φυτών της υποοικογενείας των Ψυχανθών ή Παπιλιονιδών (Papilionoideae) και της οικογενείας Χεδρωπά (Chedropa). Το γένος Αραχίς (Arachis) περιλαμβάνει εννέα (9) είδη, από τα οποία το περισσότερο γνωστό είναι η Αραχίς η υπόγειος (Arachis hypogaea).

Πρόκειται για ετήσιο, ποώδες φυτό, το οποίο παράγει εδώδιμους, ξηρούς καρπούς, που περιέχουν ένα ή περισσότερα εδώδιμα σπέρματα, γνωστά με το όνομα αράπικα φιστίκια ή φουστουκούδια (Κύπρος). Η Αραχίδα είναι ιθαγενής της νοτίας Αμερικής και πιθανότερα της Βραζιλίας και μετεφέρθη στην Ευρώπη, όπως συνέβη και με άλλα φυτά, μετά την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Χριστόφορο Κολόμβο κατά το έτος 1492 μ. Χ.

Αρχικά η Αραχίδα μετεφέρθη από την νότιο Αμερική στην Αφρική, από τους εμπόρους των Νέγρων, όπου και καλλιεργήθηκε. Τα παραγόμενα σπέρματα του φυτού αυτού εχρησίμευαν για τη διατροφή των Νέγρων, κατά τη διάρκεια του μακρινού ταξιδίου των από την Αφρική στην Αμερική.

Η καλλιεργούμενη σήμερα Αραχίδα προήλθε μετά από συνεχή επιλογή ενός αυτοφυούς είδους της Βραζιλίας. Η καλλιέργεια αυτής επεξετάθη σε όλες σχεδόν τις θερμές και εύκρατες χώρες του κόσμου για τα ελαιούχα, εύγεστα και πολύ θρεπτικά και υγιεινά σπέρματα αυτής.

Η Αραχίδα έχει συμπεριφορά θαμνίου, βλαστούς όρθιους ή πεσμένους κάτω στο έδαφος, κυρίως πολύκλαδους, φύλλα επαλλάσσοντα, τα οποία αποτελούνται από δύο ζεύγη ποειδών φυλλαρίων. Τα άνθη της είναι μασχαλιαία, ψυχοειδή, χρώματος κιτρίνου με κόκκινες ραβδώσεις.

Ο καρπός της είναι λοβός αδιάρρηκτος, επιμήκης, κυλινδρόμορφος, με μία έως τρεις συσφίξεις, ρητινώδης εξωτερικά, στρογγυλωπός στα δύο άκρα και έχει το χρώμα του αχύρου ή του χώματος. Περιέχει από ένα έως τέσσερα σπέρματα, τα οποία περιβάλλονται από μία λεπτή καστανέρυθρη φλούδα.

Οι καρποί της Αραχίδας ωριμάζουν κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, όπου τους σπρώχνει να μπουν ο μακρύς ποδίσκος, που λυγίζει προς το έδαφος, μετά την γονιμοποίηση των ωαρίων και τον σχηματισμό του καρπού.

Τα σπέρματα της Αραχίδας περιέχουν σε υψηλό ποσοστό (48 %) έλαιο, το οποίο χρησιμοποιείται πολύ ως είδος διατροφής, αντί του ελαιολάδου και από αυτό παρασκευάζουν και ένα είδος βουτύρου.

Τα στέρεα υπολείμματα της επεξεργασίας (πίττες), αποτελούν καλής ποιότητας κτηνοτροφή. Τα ίδια τα σπέρματα, ελαφρά καβουρδισμένα, τρώγονται ως ξηροί καρποί, χρησιμοποιούνται στην παρασκευή γλυκισμάτων και για την παρασκευή ενός υποκατάστατου του κακάου.

Επειδή η Αραχίδα προσφέρεται σε όλες αυτές τις χρήσεις, είναι φυτό μεγάλης οικονομικής σημασίας και σήμερα καλλιεργείται ευρύτατα στις χώρες με θερμό ή εύκρατο κλίμα. Στη χώρα μας άρχισε να καλλιεργείται γύρω στο 1915 από μετανάστη στην Αμερική, στην περιοχή της Καλαμάτας.

Μετά το έτος 1925 και έπειτα από επιτυχείς δοκιμές σε κρατικά αγροκήπια, άρχισε να διαδίδεται η καλλιέργειά της σε παράλιες περιοχές της Πελοποννήσου και της Κρήτης (Νομός Χανίων, Επαρχία Αποκορώνου, περιοχή οικισμού Δράμια). Σήμερα καλλιεργείται στην Ελλάδα στις επόμενες περιοχές: Μεσσηνία, Αλμυρός, Σέρρες, Αποκόρωνας Χανίων Κρήτης κλπ.

Η Αραχίδα είναι φυτό, το οποίο προτιμά θερμά κλίματα, άφθονο νερό και έδαφος ελαφρό και πορώδες. Καλό είναι, όταν καλλιεργείται σε αμειψισπορά και εάν το έδαφος είναι πτωχό και τελείως αμμώδες, να πλουτίζεται με κοπριά (1.000 κιλά ανά στρέμμα), διαφορετικά αρκεί η προσθήκη χώματος (150 κιλά ανά στρέμμα) από αγρό, στον οποίο έχουν καλλιεργηθεί προηγουμένως Αραχίδες. Αν το έδαφος είναι πλούσιο σε άζωτο, τότε χρειάζεται άσβεστος (150 κιλά ανά στρέμμα). Επίσης είναι απαραίτητη η λίπανση με φωσφορικό και καλιούχα λιπάσματα.

Καθοριστικός παράγοντας για την καλή ανάπτυξη ης Αραχίδας είναι το νερό. Ένεκα τούτου, εάν κατά τη διάρκεια του βλαστικού κύκλου δε συμπληρώνονται 800 mm βροχοπτώσεων, πρέπει να γίνονται άφθονα ποτίσματα. Ο πολλαπλασιασμός γίνεται με σπέρματα που φυτεύονται σε γραμμές από τον Μάρτιο έως τον Μάιο.

Ανάλογα με την διάπλαση του βλαστού διακρίνονται τα υποείδη:
1) Αραχίς η υπόγειος, υποείδος αφρικανική (Arachis hypogaea, ssp. africana)
Το φυτό του υποείδους αυτού φέρει έρποντα βλαστό, ο οποίος απλώνεται σε μεγάλη έκταση.

2) Αραχίς η υπόγειος, υποείδος ασιατική (Arachis hypogaea, ssp. asiatica)
Το φυτό του υποείδους αυτού φέρει όρθιο βλαστό.

Και στους δύο αυτούς τύπους υπάρχουν ποικιλίες πρώιμες, με βραχύ βλαστικό κύκλο (3-4 μήνες) και με γρήγορη ανάπτυξη και ποικιλίες όψιμες, με αργή ανάπτυξη και μακρύ βλαστικό κύκλο (4-7 μήνες). Συνήθως η Αραχίδα στην Ελλάδα σπέρνεται κατά τον Απρίλιο και η συγκομιδή λαμβάνει χώρα κατά τον Σεπτέμβριο. Η απόδοση ανέρχεται σε περίπου 250 κιλά ανά στρέμμα.

Η Αραχίδα σήμερα καλλιεργείται μεταξύ άλλων και στις επόμενες χώρες:
Πρώτη χώρα παγκοσμίως, όσον αφορά στην παραγωγή καρπών Αραχίδας, είναι η Κίνα

(40% της παγκόσμιας παραγωγής). Ειδικότερα η Αραχίδα καλλιεργείται στις ΝΑ παράκτιες Επαρχίες, ήτοι: του Φουκιέν, του Τσεκιάγκ και του Κιανγκσού, καθώς και στις Επαρχίες Χοπέχ, Χονάν, Σαντούγκ και στην κάτω λεκάνη του Χοάγκ Χο.
Από τις άλλες χώρες κυριότερες παραγωγοί είναι οι επόμενες: Ινδία, Η.Π.Α., Νιγηρία, Ινδονησία, Βιρμανία, Αργεντινή, Σουδάν, Νοτιοαφρικανική Δημοκρατία, Νίγηρας, Ουγκάντα κλπ.

Η ετήσια παγκόσμια παραγωγή καρπών Αραχίδας κατά το έτος 1972 ανήρχετο σε 16.878.000 τόνους.
Στην Ελλάδα η καλλιέργεια της Αραχίδας είναι σχετικά περιορισμένη. Καλλιεργούνται ετησίως περίπου 50.000 στρέμματα, με μέση παραγωγή 250 κιλά ανά στρέμμα. ΄Ομως υπάρχουν οι προϋποθέσεις επέκτασης της καλλιέργειας της Αραχίδας σε αμμοαργιλώδη και αρδευόμενα εδάφη.

Η Αραχίς η υπόγειος (Arachis hypogaea), η οποία παράγει τα κοινώς λεγόμενα αράπικα φιστίκια, έχει δύο κοινά σημεία με την Πιστακία τη γνησία (Pistacia vera), δηλαδή τη φιστικιά της Αιγίνης, ήτοι:
1) Αμφότερα τα φυτά αυτά παράγουν εδώδιμους και εύγεστους ξηρούς καρπούς. Και η μεν πρώτη παράγει τα κοινώς λεγόμενα αράπικα φιστίκια, η δε δεύτερη τα φιστίκια Αιγίνης.
2) Οι καρποί αμφοτέρων ονομάζονται κοινώς φιστίκια.

Όμως η Αραχίς η υπόγειος (Aracis hypogaea) και η Πιστακία η γνησία, υποείδος Αιγίνης (Pistacia vera, ssp. Αegina), ανήκουν σε δύο διαφορετικές οικογένειες και σε διαφορετικά είδη. Η Πιστακία η γνησία ανήκει στην Οικογένεια Ανακαρδιίδες (Anacardiaceae) και στο γένος Πιστακία (Pistacia).

Άλλα συγγενή φυτά, τα οποία ανήκουν επίσης στο γένος Πιστακία (Pistacia), είναι τα επόμενα:
1) Πιστακία η τερέβινθος (Pistacia terebinthus), κοινώς τερέβινθος, ντραμιθιά, αδραμιθιά, αδράμιθας, αγράμιθας, κοκορεβιθιά κλπ.
2) Πιστακία η λεντίσκος (Pistacia lentiscus), κοινώς σχίνος.
3) Πιστακία λεντίσκος, υποείδος Χία (Pistacia lentiscus, ssp. Chia), κοινώς μαστιχόδενδρο της Χίου, το οποίο παράγει την περίφημη μαστίχα της Χίου.

[Βιβλιογραφία:
Γ. Χριστόπουλος (επιμέλεια), Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990), σ. 45.
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 4 (Αθήνα αν. χρον. εκδ.), σ. 111].