Γιάννης Σαμαρτζής: Το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών ως διαχρονικός «καθρέφτης» της Ελληνικής Οικονομίας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σαμαρτζής

Οικονομολόγος

Το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους δείκτες για την παρακολούθηση της οικονομικής πορείας μιας χώρας. Με απλά λόγια, καταγράφει τις οικονομικές συναλλαγές που πραγματοποιεί μια οικονομία με τον υπόλοιπο κόσμο και δείχνει αν, σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, η χώρα εισπράττει περισσότερα από το εξωτερικό από όσα πληρώνει ή το αντίστροφο. Για τον λόγο αυτό, μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας «καθρέφτης» της οικονομίας, καθώς αποτυπώνει σημαντικές πλευρές της παραγωγής, της κατανάλωσης, του εμπορίου και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας μιας χώρας.

Το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών της χώρας μας είναι ένας από τους βασικότερους λογαριασμούς, ο οποίος τηρείται στην Τράπεζα της Ελλάδος, όπου καταγράφονται όλες οι οικονομικές συναλλαγές της χώρας μας με τις υπόλοιπες χώρες του εξωτερικού, μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, συνήθως μέσα σε ένα χρόνο, αντανακλώντας έτσι, τόσο τις παραγωγικές δυνατότητες όσο και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Δηλαδή, στον λογαριασμό αυτόν καταγράφονται αναλυτικά όλες οι εισπράξεις και οι πληρωμές κεφαλαίων της χώρας μας σε συνάλλαγμα.

Το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών είναι το πιο σημαντικό κομμάτι του Ισοζυγίου Πληρωμών. Αποτελείται από τέσσερις βασικές κατηγορίες:

1. Το Ισοζύγιο αγαθών. Περιλαμβάνει το εμπόριο αγαθών, δηλαδή τις εξαγωγές μείον τις εισαγωγές των προϊόντων.

2. Το Ισοζύγιο υπηρεσιών. Περιλαμβάνει τα χρήματα που εισπράττουμε ή πληρώνουμε για υπηρεσίες, όπως ο τουρισμός, η ναυτιλία και οι τεχνολογικές υπηρεσίες.

3. Το Ισοζύγιο πρωτογενών εισοδημάτων. Περιλαμβάνει, μισθούς, τόκους και κέρδη από εργασία και επενδύσεις που στέλνονται από ή προς το εξωτερικό.

4. Το Ισοζύγιο δευτερογενών εισοδημάτων (τρέχουσες μεταβιβάσεις). Περιλαμβάνει χρήματα που μεταφέρονται χωρίς κάποιο άμεσο αντάλλαγμα, όπως τα κονδύλια από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τα εμβάσματα μεταναστών.

Η πρώτη και ίσως πιο γνωστή κατηγορία είναι το ισοζύγιο αγαθών. Εδώ καταγράφονται οι εξαγωγές και οι εισαγωγές προϊόντων. Όταν μια χώρα εξάγει προϊόντα στο εξωτερικό, εισέρχονται χρήματα στην οικονομία, ενώ όταν εισάγει προϊόντα, πραγματοποιούνται πληρωμές προς άλλες χώρες. Αν η αξία των εξαγωγών είναι μεγαλύτερη από την αξία των εισαγωγών, υπάρχει πλεόνασμα στο εμπορικό ισοζύγιο. Αντίθετα, όταν οι εισαγωγές υπερβαίνουν τις εξαγωγές, δημιουργείται έλλειμμα.

Η δεύτερη σημαντική κατηγορία είναι το ισοζύγιο υπηρεσιών. Οι υπηρεσίες έχουν ιδιαίτερη σημασία για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου ο τουρισμός και η ναυτιλία αποτελούν σημαντικές δραστηριότητες. Όταν ένας ξένος τουρίστας επισκέπτεται την Ελλάδα και δαπανά χρήματα για ξενοδοχεία, εστιατόρια, μεταφορές και άλλες υπηρεσίες, τα ποσά αυτά αποτελούν έσοδα της χώρας από το εξωτερικό. Επομένως, ο τουρισμός μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών.

Τρίτη είναι επίσης η κατηγορία των πρωτογενών εισοδημάτων. Σε αυτήν περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, εισοδήματα από εργασία και επενδύσεις που προέρχονται από το εξωτερικό ή καταβάλλονται προς το εξωτερικό. Για παράδειγμα, όταν ένας κάτοικος μιας χώρας λαμβάνει εισόδημα από μια επένδυσή του στο εξωτερικό, το ποσό αυτό επηρεάζει τις τρέχουσες συναλλαγές της χώρας. Αντίστοιχα, οι πληρωμές τόκων, μερισμάτων ή άλλων εισοδημάτων προς ξένους επενδυτές καταγράφονται ως εκροές.

Η τέταρτη κατηγορία αφορά τα δευτερογενή εισοδήματα, δηλαδή μεταβιβάσεις χωρίς άμεση ανταπόδοση. Σε αυτές μπορεί να περιλαμβάνονται, για παράδειγμα, προσωπικές μεταβιβάσεις χρημάτων μεταξύ χωρών ή ορισμένες μορφές οικονομικής ενίσχυσης. Αν και η συγκεκριμένη κατηγορία είναι συνήθως μικρότερη σε σχέση με τα αγαθά και τις υπηρεσίες, εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της συνολικής εικόνας.

Όταν το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών εμφανίζει πλεόνασμα, αυτό σημαίνει ότι, συνολικά, η χώρα έχει περισσότερες εισπράξεις από τις συγκεκριμένες συναλλαγές με το εξωτερικό από ό,τι πληρωμές. Αντίθετα, όταν εμφανίζει έλλειμμα, οι πληρωμές προς το εξωτερικό είναι μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες εισπράξεις. Ένα έλλειμμα, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η οικονομία βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Χρειάζεται να εξετάζεται για ποιον λόγο δημιουργείται και πώς χρηματοδοτείται.

Για παράδειγμα, μια χώρα μπορεί να παρουσιάζει έλλειμμα επειδή εισάγει πολλά μηχανήματα και τεχνολογικό εξοπλισμό, τα οποία χρησιμοποιούνται για νέες επενδύσεις και μελλοντική αύξηση της παραγωγής. Σε αυτή την περίπτωση, το έλλειμμα μπορεί να συνδέεται με μια διαδικασία οικονομικής ανάπτυξης. Αντίθετα, ένα επίμονο και διαχρονικό έλλειμμα που οφείλεται κυρίως σε υψηλή κατανάλωση εισαγόμενων προϊόντων και συνοδεύεται από περιορισμένη εξαγωγική δραστηριότητα, μπορεί να δημιουργεί μεγαλύτερες προκλήσεις για την οικονομία.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία του χαρακτηρισμού του Ισοζυγίου Τρεχουσών Συναλλαγών ως «καθρέφτη» της οικονομίας. Μέσα από την εξέλιξή του, μπορούμε να διαπιστώσουμε στοιχεία σχετικά με την παραγωγή και ανταγωνιστικότητα της χώρας, τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να εξάγουν, την εξάρτηση από εισαγόμενα προϊόντα, αλλά και τη σημασία των υπηρεσιών για την οικονομική δραστηριότητα. Δηλαδή, μας δείχνει, σε σημαντικό βαθμό τη σχέση ανάμεσα στην εγχώρια παραγωγή και την εγχώρια κατανάλωση, σε σχέση με την παραγωγή και κατανάλωση αλλοδαπών προϊόντων.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ελληνική οικονομία παρουσιάζει σημαντική δραστηριότητα στον τουρισμό, στη ναυτιλία και σε άλλους τομείς υπηρεσιών. Τα έσοδα από αυτές τις δραστηριότητες μπορούν να περιορίζουν το έλλειμμα που δημιουργείται από την εισαγωγή αγαθών. Παράλληλα, όμως, η ανάγκη εισαγωγής ενέργειας, πρώτων υλών, μηχανημάτων και καταναλωτικών προϊόντων επηρεάζει τις εξωτερικές συναλλαγές της χώρας. Επομένως, η τελική εικόνα προκύπτει από τον συνδυασμό όλων των επιμέρους κατηγοριών.

Η παρακολούθηση του Ισοζυγίου Τρεχουσών Συναλλαγών είναι σημαντική και για τη χάραξη οικονομικής πολιτικής. Μια χώρα που αντιμετωπίζει επίμονα εξωτερικά ελλείμματα μπορεί να χρειαστεί να ενισχύσει την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεών της, να αυξήσει τις εξαγωγές ή να περιορίσει την υπερβολική εξάρτηση από εισαγόμενα προϊόντα. Αντίστοιχα, η αύξηση των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών μπορεί να ενισχύσει τα έσοδα από το εξωτερικό και να βελτιώσει τη θέση της οικονομίας.

Ωστόσο, το Ισοζύγιο Τρεχουσών συναλλαγών είναι μονίμως ελλειμματικό στη χώρα μας και έχει άμεση σχέση με την Εθνική Αποταμίευση και την Εθνική Δαπάνη και, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος (Έκθεση για τη Νομισματική Πολιτική 2009-2010), ‘’εξ ορισμού αντανακλά την υστέρηση της Εθνικής Αποταμίευσης έναντι της Εθνικής Επένδυσης (Εγχώριας Επενδυτικής Δαπάνης), η οποία υστέρηση της (Εθνικής Αποταμίευσης) ‘‘εκ ταυτότητας” ισοδυναμεί με την υστέρηση της συνολικής εγχώριας παραγωγής, έναντι της συνολικής εγχώριας κατανάλωσης, δηλαδή της συνολικής Ζήτησης και Δαπάνης”

Δηλαδή, το διαχρονικό έλλειμμα του Ισοζυγίου Τρεχουσών Συναλλαγών της χώρας μας, εκφράζει τη διαφορά (το έλλειμμα) μεταξύ Εθνικών Επενδύσεων και Εθνικής Αποταμίευσης, η οποία καλύπτεται με εξωτερικό δανεισμό. Επιπλέον, το έλλειμμα της Εθνικής Αποταμίευσης, εκφράζει και τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ της εγχώριας Παραγωγής και Κατανάλωσης.

Το φαινόμενο αυτό, του επί σειρά δεκαετιών ελλειμματικού Ισοζυγίου Τρεχουσών Συναλλαγών, εκφράζει τις συσσωρευμένες απώλειες της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας μας στη Διεθνή Οικονομία. Παράλληλα, το μέγεθος του ελλείμματος, συμβάλλει στο βαθμό του, στη συρρίκνωση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ).

Συμπερασματικά, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έχει ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική οικονομία, καθώς αποτυπώνει τη σχέση της χώρας με την παγκόσμια οικονομία και τις συναλλαγές της με το εξωτερικό. Η εξέτασή του βοηθά στην κατανόηση της πορείας των ελληνικών εξαγωγών και εισαγωγών, αλλά και του βαθμού εξάρτησης της χώρας από την εισαγωγή αγαθών και υπηρεσιών. Παράλληλα, η εξέλιξη του ισοζυγίου μπορεί να αναδείξει εξωτερικές ανισορροπίες και να συμβάλει στη λήψη κατάλληλων οικονομικών αποφάσεων.

Δεν αρκεί, βέβαια, αυτό από μόνο του, για να αξιολογηθεί συνολικά μια οικονομία. Αποτελεί όμως ένα σημαντικό εργαλείο, καθώς βοηθά να κατανοήσουμε αν μια χώρα παράγει και εξάγει αρκετά, σε σχέση με αυτά που καταναλώνει και εισάγει. Επομένως, η μελέτη του δεν αφορά μόνο οικονομολόγους και κυβερνήσεις, αλλά προσφέρει μια ουσιαστική εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί και συνδέεται μια εθνική οικονομία με τον υπόλοιπο κόσμο.

Όπως απέδειξε η εμπειρία της ελληνικής κρίσης χρέους, η διατήρηση ενός υψηλού ελλείμματος δεν συνιστά απλώς μια λογιστική ανισορροπία, αλλά μια δομική αδυναμία που αυξάνει την εξάρτησή μας από τον εξωτερικό δανεισμό.

Για τη χώρα μας, επομένως, η βελτίωση της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας, η ενίσχυση των εξαγωγών και η αύξηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών που μπορούν να διατεθούν στις διεθνείς αγορές, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για τη διατήρηση μιας πιο ισορροπημένης εξωτερικής οικονομικής θέσης.

Επιγραμματικά, αναφέρω ότι το Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών περιέχεται στο Ισοζύγιο Πληρωμών.

Το ισοζύγιο πληρωμών είναι η συστηματική καταγραφή όλων των οικονομικών συναλλαγών μιας χώρας με τον υπόλοιπο κόσμο σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Περιλαμβάνει κυρίως:

1. Το Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών
   • Εξαγωγές και εισαγωγές αγαθών → εμπορικό ισοζύγιο
   • Εισαγωγές και εξαγωγές υπηρεσιών (π.χ. τουρισμός, μεταφορές)
   • Πρωτογενή εισοδήματα (μισθοί, τόκοι, κέρδη, μερίσματα)
   • Δευτερογενή εισοδήματα/μεταβιβάσεις (π.χ. εμβάσματα, συνεισφορές)
2. Το Ισοζύγιο κεφαλαίου
   • Μεταβιβάσεις κεφαλαίου και ορισμένες συναλλαγές μη παραγόμενων μη χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων.
3. Τον Χρηματοοικονομικό λογαριασμό
   • Άμεσες επενδύσεις
   • Επενδύσεις χαρτοφυλακίου
   • Λοιπές επενδύσεις (π.χ. δάνεια, καταθέσεις)
   • Μεταβολές στα συναλλαγματικά διαθέσιμα της χώρας.

Με απλά λόγια:
Ισοζύγιο πληρωμών = Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών + Ισοζύγιο κεφαλαίου + Χρηματοοικονομικός λογαριασμός.

Παραθέτω τα ποσά του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, ως ποσοστό του ΑΕΠ από το 2008 έως το 2025. Το αρνητικό πρόσημο σημαίνει έλλειμμα,

Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών Ελλάδας 2008–2025

Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδας και ΕΛΣΤΑΤ