Στέφανος Φευγαλάς: Ταγκό για τη Ρόδο. Ένα «ρετρό» τραγούδι του Θάνου Κόκκινου σε ποίηση του Βασίλη Μοσκόβη

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Στέφανος Φευγαλάς

Συγγραφέας, υποψήφιος διδάκτορας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Ο Θάνος Κόκκινος, συνθέτης της Εθνικής Σχολής, εμπνεύστηκε από τα Δωδεκάνησα και μελοποίησε στίχους του Βασίλη Μοσκόβη δημιουργώντας χορευτικά τραγούδια που υμνούν τα νησιά. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει το «ρετρό» ταγκό Η Ρόδος, ένα έργο στο οποίο συνδυάζεται η λυρικότητα με τοπικούς και ιστορικούς συμβολισμούς.

Ο συνθέτης και τα τραγούδια του για τα Δωδεκάνησα

Ο Θάνος (Αθανάσιος) Κόκκινος (1910-1997) αρχικά δραστηριοποιήθηκε στον Πειραιά και στην Αθήνα ως μαέστρος χορωδιών και ορχηστρών, στη συνέχεια ασχολήθηκε ενεργά με τη μουσική εκπαίδευση ως διευθυντής ωδείων και διάφορων καλλιτεχνικών οργανισμών, ενώ παράλληλα αρθρογραφούσε ως κριτικός θεάτρου και μουσικής. Θεωρείται ένας από τους συνθέτες της Εθνικής Σχολής Μουσικής και στο πλούσιο συνθετικό του έργο περιλαμβάνονται συμφωνικά έργα (π.χ. το συμφωνικό ποίημα «Ο Γέρος του Μωριά», οι Ελληνικές Σουίτες, η Συμφωνία της Ειρήνης, συμφωνίες, ραψωδίες, «Κονσέρτο για πιάνο και ορχήστρα εγχόρδων»), σειρές τραγουδιών για χορωδία, στρατιωτικά εμβατήρια, τραγούδια για πιάνο και φωνή, διάφορες συνθέσεις μουσικής δωματίου (π.χ. έργα για βιολί και πιάνο), καθώς και αρκετή σκηνική μουσική (για θεατρικά έργα, μουσική για κινηματογράφο, ακόμα και μουσική για αρχαίες τραγωδίες). Δημοσίευσε θεωρητικά μουσικά βιβλία και από το 1948 ξεκίνησε να εκδίδει εγχειρίδια μουσικής εκπαίδευσης, όπως το εξάτομο «Πλήρες Σύστημα Σχολικής Μουσικής». Αξίζει να σημειωθεί ότι στα παιδικά τραγούδια του Ε΄ τόμου περιλαμβάνεται μία δίφωνη επεξεργασία το «Σπερβέρι», με την επισήμανση «Δωδεκανησιακός».

Στα ελληνικά χορευτικά τραγούδια του Θάνου Κόκκινου (σε στίχους του Βασίλη Μοσκόβη) περιλαμβάνονται «Η Ρόδος», «Η Λέρος», «Η Κάσος», «Η Κάλυμνος», «Η Χάλκη» και «Η Κάρπαθος». Έχουν όλα εκδοθεί στην Αθήνα από τις «Εκδόσεις SONOR». Στα εξώφυλλα των εκδόσεων των παρτιτούρων σημειώνεται σε όλα η επισήμανση «Ελληνικά χορευτικά τραγούδια», καθώς και η ένδειξη «Retro». Διαφαίνεται έτσι μία πρόθεση για κάποιου είδους αναπαράσταση -τουλάχιστον σε μουσικό επίπεδο- της αισθητικής και της τεχνοτροπίας μιας παλιότερης εποχής. Αυτό γίνεται σαφές μέσα από τις βασικές υφολογικές επιλογές του συνθέτη, καθώς τα τραγούδια της Λέρου και της Καλύμνου έχουν επιπλέον την ένδειξη «Μπάλλος», το τραγούδι της Καρπάθου την ένδειξη «Καλαματιανός» και το τραγούδι της Ρόδου την ένδειξη «Tango Romance». Εσωτερικά, στο τραγούδι της Κάσου υπάρχει ο υπότιτλος «Συρτός» και στο τραγούδι της Χάλκης η ένδειξη «Νησιώτικο». Σε επίπεδο συμβολισμού, τα εξώφυλλα της Κάσου και της Χάλκης φέρουν περιγράμματα των νησιών, ενώ σε εκείνα της Καρπάθου και της Καλύμνου απεικονίζονται ψάρια και τρόποι ψαρέματος. Στο εξώφυλλο της Λέρου υπάρχει ένα γραμμικό σκίτσο λιμανιού και στο εξώφυλλο της Ρόδου ένα αξονομετρικό σκίτσο με χαρακτηριστικά στοιχεία της μεσαιωνικής πόλης.

Είναι αναγκαίο να σημειωθεί ότι στις παρτιτούρες των τραγουδιών που εντοπίστηκαν στο αρχείο της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη» δεν αναγράφεται χρονολογία έκδοσης, ενώ και από τη μέχρι στιγμής έρευνα δεν έχει προκύψει η ακριβής χρονολόγηση της έκδοσης των τραγουδιών. Ωστόσο, από το στιχουργικό περιεχόμενο υποδηλώνεται η περίοδος κατά την οποία έχουν γραφτεί τουλάχιστον τα ποιήματα του Μοσκόβη. Πιο συγκεκριμένα, στο τραγούδι για τη Χάλκη υπάρχει σαφής αναφορά στον Αλέξανδρο Διάκο και στον Διογένη Φανουράκη και την ηρωική τους δράση κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αντίστοιχα, στο τραγούδι για τη Ρόδο φαίνεται ότι υπονοείται η ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων («Οι αλυσίδες κι αν σε σφίγγαν τόσα χρόνια»). Συνεπώς, δίνεται η εντύπωση πως τα γεγονότα αυτά ήταν σχετικά πρόσφατα όταν έγινε η έκδοση.

Το «ρετρό» ρομαντικό ταγκό για τη Ρόδο

Στην Ελλάδα, κατά περιόδους, το είδος του ταγκό αποτέλεσε σημαντικό μέρος των τραγουδιών μαζικής ψυχαγωγίας. Ως είδος τραγουδιού συνδέεται με συγκεκριμένα αισθητικά πρότυπα και επιδιώκει να διατηρεί μία εξωτική διάσταση, η οποία υποστηρίζεται κατά κύριο λόγο από τον ρυθμό. Επιπλέον, στα ταγκό των περισσότερων Ελλήνων συνθετών επιδιώκεται μία οικειότητα στη μελωδία και γενικά καταγράφεται μία σχετικά απλή αρμονική γλώσσα. Αντίστοιχα, και στα τραγούδια του Κόκκινου που σχετίζονται με τα Δωδεκάνησα, η γραφή είναι απλή, τουλάχιστον σε σχέση με άλλα τραγούδια του συνθέτη. Σε αυτή την κατεύθυνση βρίσκεται το τραγούδι «Η Ρόδος», το οποίο κινείται στη Σι ύφεση μείζονα και διακρίνεται για την απλή αρμονική του γλώσσα και τη λιτή μελωδική γραμμή, εμπλουτισμένη με μικρές χρωματικές κινήσεις. Σε ρυθμικό επίπεδο, η πιανιστική συνοδεία υποστηρίζει το ρυθμικό πλαίσιο του ταγκό και αναλαμβάνει σύντομες μελωδικές απαντήσεις στο τέλος των μελωδικών φράσεων της φωνής.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, η όλη δημιουγία είναι βασισμένη στους στίχους του Συμιακού ανθρώπου των γραμμάτων, πεζογράφου και ποιητή, Βασίλη Μοσκόβη (1915-1994). Μετά από μία μικρή πιανιστική εισαγωγή, οι μελωδίες υπόστηρίζουν το λυρικό, μαγευτικό και υμνητικό στιχουργικό πλαίσιο που αφορά στη Ρόδο:

Όλα το φως σου δυναμώνει σαν μεθύσι,

βέλη χρυσά σου ρίχνει ο Φοίβος όπου πας,

ως και στην πέτρα τριαντάφυλλο έχει ανθίσει,

σε μύρων κύματα πνιγμένος κολυμπάς.

Όποιος κοντά σου ‘ρθει νεχτάρι λήθης πίνει,

τ' άλλα ταξίδια πολυτέλειες περιττές,

μύστης σου, θύμα, δούλος, θύτης, έχει γίνει,

και μακριά σου δε θα φύγει πια ποτές.

Στην επωδό του τραγουδιού υπάρχει σαφής παραπομπή στην προ της ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων εποχή, ενώ αξίζει να σημειωθεί η αναφορά στη Ρόδο ως «κόρη του ήλιου»:

Οι αλυσίδες κι αν σε σφίγγαν τόσα χρόνια,

δίνω στα χέρια που με σκλάβωσαν φιλιά,

και λέω κόρη του ήλιου δείξε ψυχοπόνια,

κι απ' τη ζεστή σου μη με διώχνεις αγκαλιά.

Τέλος, στο ποίημα δεν λείπουν οι αναφορές στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον της Ρόδου, με ανάδειξη επιλεγμένων στερεοτυπικών τοπικών πολιτιστικών στοιχείων, με ειδικές μνείες στα χωριά (που παρομοιάζονται με «άλικα λουλούδια»), στον χορό «σπερβέρι», στο «ολόφλογο κρασί» και στη «χρυσή άμμο» του νησιού.

Πηγές:

Αρχείο της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη»

Καλογερόπουλος, Τ., Το λεξικό της ελληνικής μουσικής, εκδ. Γιαλλελης, 1998.

Κόκκινος, Αθ., Πλήρες σύστημα σχολικής μουσικής, Τεύχος Ε΄, Βιβλιοπωλείον Αθ. Πουντζα, Αθήνα , χ.χ.

Τολίκα, Ο., Παγκόσμιο λεξικό της μουσικής, εκδ. Στοχαστής, 1999.

Φευγαλάς, Σ. (2023) «Συνθετικές πρακτικές και οι αισθητικές τους διαστάσεις στα τραγούδια του Τίτου Ξηρέλλη μέσα από το αρχείο του Δήμου Μυτιλήνης». Στο: Η νύχτα φεύγει ολόχαρη. Η ζωή και το έργο του Λέσβιου Τίτου Ξηρέλλη. Δήμος Μυτιλήνης, Μυτιλήνη, σσ.117-129.