Μαρία Καρίκη: Γιατί δεν κάνουμε εύκολα αυτοκριτική;

Rodiaki NewsRoom

Γράφει η Μαρία Καρίκη
Ψυχολόγος, MSc

Πίσω από κάθε πράξη ή συμβάν υπάρχει μια αιτία, μια εξήγηση. Από μικρή ηλικία μας ρωτάνε γιατί είπαμε ή κάναμε κάτι που φαίνεται διαφορετικό, περίεργο ή παράλογο. Κάθε ιδιαίτερη συμπεριφορά ή αντίδραση του παιδιού εγείρει ερωτηματικά. Και το παιδί καλείται να απαντήσει. Οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες. Το παιδί δεν ξέρει πάντα τι φταίει. Άλλοτε θα απαντήσει ειλικρινά αυτό που σκέφτεται ή νιώθει, άλλοτε θα δικαιολογηθεί κι άλλοτε θα πει ψέματα για να αποφύγει κάποιου είδους κήρυγμα ή “τιμωρία”. Και κάπως έτσι μεγαλώνουμε, διαμορφώνοντας ο καθένας μια στάση απέναντι στην ευθύνη των πράξεών του.

Η αυτοκριτική είναι μια έννοια που μαθαίνεται μέσα στα χρόνια. Χρειάζεται, ωστόσο, να υπάρχουν και τα ανάλογα ερεθίσματα, προκειμένου να μας ενθαρρύνει κάποιος ή κάτι προς αυτή την κατεύθυνση. Για να μάθουμε να αναζητούμε το δικό μας μερίδιο ευθύνης σε ό,τι διαδραματίζεται στη ζωή μας. “Εγώ πού έφταιξα σε όλο αυτό;”, “Ποια είναι η δική μου ευθύνη σε αυτό που έγινε;”, “Μήπως κάποια συμπεριφορά μου ή κουβέντα μου συνέβαλε σε αυτό που προέκυψε;”, “Μήπως το παράκανα;”, “Μήπως αδιαφόρησα;”, “Μήπως παρεξήγησα;”, “Μήπως αντέδρασα υπερβολικά;”, “Μήπως έδωσα λάθος εντύπωση;”. Υπάρχουν πολλά που μπορούμε να ρωτήσουμε τον εαυτό μας, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα και βαθύτερα οτιδήποτε μας ενδιαφέρει πραγματικά!

Το πιο εύκολο είναι να ρίχνουμε συνέχεια την ευθύνη για ό,τι γίνεται στους άλλους! Να κρίνουμε μόνο τους άλλους, χωρίς να αναρωτιόμαστε για εμάς. Πείθουμε τον εαυτό μας ότι οι άλλοι είναι οι “κακοί” της ιστορίας και νιώθουμε καλά με αυτό. Το “εγώ” μας και οι πεποιθήσεις μας μένουν ως έχουν, χωρίς να ευθύνονται για κάτι. Μας ικανοποιεί αφάνταστα να έχουμε δίκιο, να είμαστε εμείς οι “σωστοί”. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν είναι, όμως, τόσο απλές, όσο κι αν εμείς δεν θέλουμε να το αποδεχτούμε αυτό. Ανάμεσα σε δύο ανθρώπους τα πάντα ακολουθούν το σχήμα “δράση-αντίδραση”, εκτός κι αν πρόκειται για περιστατικά κακοποίησης και βίας, όπου είναι πιο ξεκάθαρο το τοπίο. Ο καθένας μας συμμετέχει στις σχέσεις του στον βαθμό που του αναλογεί. Όσο κι αν αρνείται ή εθελοτυφλεί, η αλήθεια είναι αυτή.

Βέβαια, υπάρχουν και άνθρωποι που φτάνουν στο άλλο άκρο! Είναι εκείνοι που έχουν μια ενοχική προδιάθεση και νιώθουν ότι με κάποιον τρόπο φταίνε για τα πάντα! Συνέχεια αναρωτιούνται μήπως έκαναν κάτι λάθος και ψάχνουν στους ίδιους την ευθύνη. Έχουν αμφιβολίες πρώτα για τη δική τους συμπεριφορά και συνήθως μένουν σε αυτό, χωρίς να μπορούν να δουν καθαρά τη συμμετοχή του άλλου ατόμου. Οι σχέσεις που δημιουργούν είναι εξαρτητικές τις περισσότερες φορές και προσκολλητικές. Θυματοποιούνται και δεν αναγνωρίζουν εύκολα τυχόν κακοποιητικές ή χειριστικές συμπεριφορές εις βάρος τους.

Η υγιής αυτοκριτική είναι ο μόνος τρόπος για να διαμορφώσουμε μια όλο και καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας, αλλά και για να διασφαλίσουμε ισότιμες και ισορροπημένες σχέσεις! Να μη αφήνουμε τον εγωισμό μας, το πείσμα, τη ζήλεια ή τον ανταγωνισμό μας να ορίζει την κρίση μας. Τίποτα δεν βελτιώνεται έτσι, αλλά ούτε και συντηρείται. Η αποφυγή της αυτοκριτικής μέσα από δικαιολογίες ή άμυνες δεν θα “σώσει” μια κατάσταση. Μόνο χειρότερη μπορεί να την κάνει. Αν δεν αναγνωρίσουμε, αν δεν παραδεχτούμε τα πράγματα ως έχουν με δίκαιη πρόθεση, με ενσυναίσθηση και με μια πιο σφαιρική ματιά και για τις δύο πλευρές, δεν θα φτάσουμε σε “σωστά” συμπεράσματα. Θα μείνουμε εγκλωβισμένοι σε μεροληπτικές πεποιθήσεις και σε φαύλους κύκλους αλληλοκατηγοριών.

Δεν χρειάζεται να φοβόμαστε την αυτοκριτική. Δεν θέλουμε να “φορτώσουμε” σε κάποιον την ευθύνη προκειμένου να νιώσει ένοχος ή υπαίτιος. Σκοπός είναι να καταλάβουμε τι ακριβώς έχει συμβεί! Ποιες μεταβλητές, ποιοι παράγοντες, ποιες συμπεριφορές μάς έφεραν εδώ που είμαστε. Η αυτοκριτική μάς βοηθάει να δούμε το “όλο” κι όχι μόνο το “μέρος”! Μας βοηθάει να αντιληφθούμε την περιπλοκότητα και την πολυσυνθετότητα των σχέσεων και των καταστάσεων. Μια μονομερής, απλουστευτική προσέγγιση δεν μπορεί να μας δώσει την αλήθεια, αν πράγματι αυτή γυρεύουμε να βρούμε. Οτιδήποτε άλλο είναι υποκειμενικό και μη ολοκληρωμένο. Και το χειρότερο όλων είναι ότι χωρίς αυτοκριτική δεν θα μάθουμε ποτέ τι θα μπορούσαμε εμείς, από πλευράς μας, στο μέλλον να αποφύγουμε ή να κάνουμε καλύτερα. Χωρίς αυτοκριτική καταδικάζουμε τον εαυτό μας στα ίδια και στα ίδια. Τον αφήνουμε εκεί που είναι, χωρίς προοπτική αυτοβελτίωσης, εξέλιξης...! Χάνουμε την ευκαιρία να προετοιμαστούμε και να οχυρωθούμε καλύτερα για την όποια επόμενη φορά...