Καστελλόριζο, 13 Σεπτεμβρίου 1943-Η Απελευθέρωση που δεν έφερε ακόμη την ειρήνη

Rodiaki NewsRoom

Της Ειρήνης Τόλιου
Προϊσταμένης του Τμήματος ΓΑΚ Ρόδου και Αναπληρώτριας Προϊσταμένης του Τμήματος ΓΑΚ Σύρου

Η 13η Σεπτεμβρίου 1943 έχει καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη ως ημέρα της Απελευθέρωσης του Καστελλορίζου. Ογδόντα τρία χρόνια αργότερα, η επέτειος αποτελεί όχι μόνο αφορμή τιμής, αλλά και ευκαιρία να επιστρέψουμε στα ιστορικά τεκμήρια και να προσεγγίσουμε με ακρίβεια μια εξαιρετικά σύνθετη περίοδο.

Για να κατανοήσουμε τη σημασία της ημερομηνίας, πρέπει να ανατρέξουμε λίγες ημέρες νωρίτερα. Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943 ανακοινώθηκε η ανακωχή της Ιταλίας με τους Συμμάχους. Η κατάρρευση της ιταλικής πολεμικής παρουσίας δημιούργησε ένα κενό εξουσίας στα Δωδεκάνησα. Οι Σύμμαχοι επιχείρησαν να αποκτήσουν τον έλεγχο των νησιών, ενώ οι γερμανικές δυνάμεις κινήθηκαν ταχύτατα για να τους προλάβουν.

Μέσα σε αυτό το εξαιρετικά ρευστό πολεμικό σκηνικό, στις 13 Σεπτεμβρίου 1943 κατέπλευσε στο Καστελλόριζο το ελληνικό αντιτορπιλικό «Κουντουριώτης», με κυβερνήτη τον Αντιπλοίαρχο Ευάγγελο Μπλατζάτη. Σύμφωνα με το Ημερολόγιο Πολέμου του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού για την περίοδο 1940–1944, ο «Κουντουριώτης» ήταν η πρώτη μονάδα του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού που κατέπλευσε στο νησί μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας.

Η συμμαχική παρουσία είχε αρχίσει ήδη τις προηγούμενες ημέρες. Επομένως, η άφιξη του ελληνικού πολεμικού πλοίου δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ένα μεμονωμένο γεγονός στρατιωτικής κατάληψης. Αποτελεί, ωστόσο, την ημερομηνία που συνδέθηκε συμβολικά και ιστορικά με την ελληνική παρουσία και την Απελευθέρωση του Καστελλορίζου.

Η πρώτη βρετανική επιχείρηση

Η επιχείρηση του 1943 δεν ήταν η πρώτη απόπειρα των Βρετανών να αποκτήσουν τον έλεγχο του νησιού. Είχε προηγηθεί, από τις 25 έως τις 28 Φεβρουαρίου 1941, η επιχείρηση με την κωδική ονομασία «Operation Abstention» — Επιχείρηση «Αποχή».

Βρετανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στο Καστελλόριζο με σκοπό να δημιουργήσουν μια προωθημένη βάση για επιχειρήσεις εναντίον της ιταλικής παρουσίας στα Δωδεκάνησα. Η γεωγραφική θέση του νησιού, ανάμεσα στη Ρόδο, την Κύπρο και τις μικρασιατικές ακτές, του προσέδιδε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.

Η επιχείρηση απέτυχε. Οι ιταλικές δυνάμεις αντέδρασαν γρήγορα από αέρος και θαλάσσης και οι Βρετανοί αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν. Οι συνέπειες, όμως, δεν περιορίστηκαν στους στρατιωτικούς σχεδιασμούς. Ακολούθησαν συλλήψεις Καστελλοριζιών, ανακρίσεις, καταδίκες, φυλακίσεις και εξορίες.

Εδώ η μεγάλη ιστορία συναντά την προσωπική ιστορία των ανθρώπων. Πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις διπλωματικές αποφάσεις βρίσκονται συγκεκριμένα πρόσωπα και οικογένειες που πλήρωσαν βαρύ τίμημα.

Η διαφορετική ιστορική διαδρομή του Καστελλορίζου

Το Καστελλόριζο δεν ακολούθησε ακριβώς την ίδια ιστορική διαδρομή με τη Ρόδο και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Όταν η Ιταλία κατέλαβε τη Ρόδο και τα περισσότερα νησιά της Δωδεκανήσου το 1912, το Καστελλόριζο παρέμεινε υπό οθωμανική διοίκηση. Το 1913 οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν, με τη συνδρομή Κρητών υπό τον Εμμανουήλ Δασκαλάκη.

Ακολούθησε μια περίπλοκη περίοδος διπλωματικών διεκδικήσεων. Το 1914 η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου υποστήριξε διπλωματικά ότι το Καστελλόριζο έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως τμήμα της Δωδεκανήσου και όχι απλώς ως ένα μικρό νησί κοντά στις μικρασιατικές ακτές.

Το 1915 το νησί πέρασε υπό γαλλικό έλεγχο και το 1921 παραδόθηκε στην Ιταλία. Η ιταλική κυριαρχία κατοχυρώθηκε διεθνώς με τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923, στην οποία το Καστελλόριζο αναφέρεται ρητά.

Η μοίρα του νησιού, παρά τη διαφορετική αυτή διαδρομή, παρέμεινε στενά συνδεδεμένη με το Δωδεκανησιακό Ζήτημα και με την κοινή πορεία των νησιών προς την Ενσωμάτωση με την Ελλάδα.

Η Απελευθέρωση και η νέα τραγωδία

Η 13η Σεπτεμβρίου 1943 δεν σήμανε το τέλος του πολέμου για τους Καστελλοριζιούς.

Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, οι Γερμανοί αντέδρασαν στην προσπάθεια των Συμμάχων να ελέγξουν τα Δωδεκάνησα. Ακολούθησαν σφοδροί βομβαρδισμοί και μεγάλες καταστροφές. Το νησί εκκενώθηκε και οι κάτοικοί του αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Πολλοί μεταφέρθηκαν μέσω Κύπρου σε προσφυγικούς καταυλισμούς στη Μέση Ανατολή και στην Παλαιστίνη.

Αυτή είναι μία από τις πλέον τραγικές πλευρές της ιστορίας του Καστελλορίζου. Άνθρωποι που είχαν βιώσει την κατοχή και τον πόλεμο, ενώ έβλεπαν την Απελευθέρωση να φτάνει, δεν επέστρεψαν στην κανονική ζωή. Εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και έγιναν πρόσφυγες.

Παράλληλα, υπάρχουν τεκμηριωμένες μαρτυρίες για λεηλασίες εγκαταλελειμμένων κατοικιών από μέλη των συμμαχικών δυνάμεων. Για την καταστροφική πυρκαγιά που ακολούθησε απαιτείται μεγαλύτερη ιστοριογραφική προσοχή. Υπάρχουν μαρτυρίες και καταγγελίες που αποδίδουν ευθύνες στις βρετανικές δυνάμεις, αλλά δεν είναι επιστημονικά ορθό να παρουσιάζεται μια συγκεκριμένη εκδοχή ως αδιαμφισβήτητο γεγονός χωρίς πλήρη διασταύρωση των πρωτογενών πηγών.

Αυτό αναδεικνύει και τη διαφορά ανάμεσα στη μνήμη, την προφορική μαρτυρία και την ιστορική τεκμηρίωση. Και οι τρεις είναι πολύτιμες, δεν αποτελούν όμως το ίδιο πράγμα.

Από την Απελευθέρωση στην Ενσωμάτωση

Τρεις διαφορετικές ημερομηνίες πρέπει να διακρίνονται με σαφήνεια.

Η πρώτη είναι η 13η Σεπτεμβρίου 1943, ημέρα που τιμάται ως επέτειος της Απελευθέρωσης του Καστελλορίζου.

Η δεύτερη είναι η 10η Φεβρουαρίου 1947, όταν υπογράφηκε στο Παρίσι η Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία. Με τη Συνθήκη αυτή η Ιταλία εκχώρησε στην Ελλάδα την πλήρη κυριαρχία επί των Δωδεκανήσων, μαζί με το Καστελλόριζο και τις παρακείμενες νησίδες.

Η τρίτη είναι η 7η Μαρτίου 1948, όταν πραγματοποιήθηκε η επίσημη Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα.

Ανάμεσα στην Απελευθέρωση και στην Ενσωμάτωση μεσολάβησε η περίοδος της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης και, από το 1947, της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης. Η στρατιωτική Απελευθέρωση, η διεθνής νομική παραχώρηση και η επίσημη Ενσωμάτωση αποτελούν, επομένως, διαφορετικούς σταθμούς της ίδιας ιστορικής πορείας.

Η σημασία των αρχείων

Δεν έχει διασωθεί στα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Ρόδου ένα πλήρες και αυτοτελές τοπικό αρχείο του Καστελλορίζου, το οποίο να καλύπτει συνολικά τα γεγονότα της πολεμικής περιόδου. Μεγάλο μέρος του αρχειακού ιστού του νησιού χάθηκε μέσα στις διαδοχικές πολεμικές περιπέτειες και καταστροφές.

Στα ΓΑΚ Ρόδου φυλάσσεται, ωστόσο, ένα εξαιρετικά σημαντικό αρχειακό σύνολο: το Αρχείο της Ιταλικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, 1912–1945.

Η έρευνα για το Καστελλόριζο δεν σταματά στη Ρόδο. Απαραίτητες πηγές βρίσκονται στο Διπλωματικό και Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, στην Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, στα ιταλικά κρατικά και διπλωματικά αρχεία, καθώς και στα βρετανικά Εθνικά Αρχεία στο Kew. Η ιστορία αυτού του μικρού νησιού απαιτεί, ουσιαστικά, διακρατική αρχειακή έρευνα.

Αυτή είναι και η ουσία της αποστολής των Γενικών Αρχείων του Κράτους: να διασώζουν το τεκμήριο, να το περιγράφουν, να το καθιστούν προσβάσιμο και να επιτρέπουν στην ιστορική έρευνα να στηρίζεται στην απόδειξη.

Η ιστορία του Καστελλορίζου δεν αποτελεί μια ευθύγραμμη πορεία από την κατοχή στην ελευθερία. Είναι μια διαδοχή διπλωματικών διεκδικήσεων, πολεμικών συγκρούσεων, Απελευθέρωσης, βομβαρδισμών, εκκένωσης, προσφυγιάς και τελικά Ενσωμάτωσης.

Πίσω από τις μεγάλες ημερομηνίες βρίσκονται πάντοτε οι άνθρωποι: εκείνοι που συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν, εκείνοι που εγκατέλειψαν τις εστίες τους, εκείνοι που έζησαν ως πρόσφυγες και επέστρεψαν σε έναν τόπο βαθιά πληγωμένο.

Ογδόντα τρία χρόνια μετά, η επέτειος δεν είναι μόνο μια τελετουργική αναφορά στο παρελθόν. Είναι αφορμή ιστορικής αυτογνωσίας και υπενθύμιση ότι η ελευθερία, η ειρήνη και η δημοκρατία κατακτήθηκαν μέσα από δύσκολες και συχνά τραγικές διαδρομές.