Θάνος Ζέλκας: Τα ιδανικά στον καθρέφτη του χρόνου

Rodiaki NewsRoom

Κάθε Νοέμβριο, με αφορμή την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, επιστρέφουμε σε μια εποχή που οι λέξεις ελευθερία, δημοκρατία και αξιοπρέπεια είχαν ένα πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο.

Για εκείνους που βρέθηκαν απέναντι στη δικτατορία, οι έννοιες αυτές δεν αποτελούσαν αντικείμενο θεωρητικών συζητήσεων. Ήταν δικαιώματα που στερούνταν και για τα οποία αποφάσισαν να αγωνιστούν, γνωρίζοντας τις συνέπειες.

Μισό αιώνα αργότερα, η ελληνική κοινωνία ζει σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Η δημοκρατία αποτελεί το θεσμικό πλαίσιο της ζωής μας και οι ελευθερίες που τότε διεκδικούνταν είναι σήμερα κατοχυρωμένες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι έχουν λυθεί όλα τα προβλήματα ή ότι η δημοκρατία δεν χρειάζεται διαρκή υπεράσπιση. Δημιουργεί όμως ένα ενδιαφέρον ερώτημα σχετικά με το περιεχόμενο των ιδανικών της δικής μας εποχής.

Τι είναι αυτό που θεωρούμε σήμερα αρκετά σημαντικό ώστε να αγωνιστούμε γι' αυτό;

Η απάντηση, δυστυχώς, δεν είναι αυτονόητη. Ζούμε σε μια κοινωνία που προβάλλει διαρκώς την προσωπική επιτυχία, την οικονομική ανεξαρτησία, την επαγγελματική καταξίωση και την ατομική ευτυχία. Πρόκειται για απολύτως θεμιτές επιδιώξεις, οι οποίες μάλιστα συνδέονται με κατακτήσεις προηγούμενων γενεών. Η δυνατότητα να ορίζει κανείς τη ζωή του αποτελεί και αυτή έκφραση ελευθερίας.

Εκείνο που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι η μετατόπιση του κέντρου βάρους από το συλλογικό στο ατομικό συμφέρον. Οι μεγάλες διεκδικήσεις του παρελθόντος είχαν ως κοινό χαρακτηριστικό την επιθυμία αλλαγής των συνθηκών για το σύνολο της κοινωνίας. Σήμερα, μεγάλο μέρος της προσπάθειάς μας επικεντρώνεται στη βελτίωση της προσωπικής μας θέσης μέσα στις υπάρχουσες συνθήκες.

Θα ήταν άδικο να αποδώσουμε αυτή τη μεταβολή σε έλλειψη ιδανικών, ιδιαίτερα όταν οι νεότερες γενιές αντιμετωπίζουν δυσκολίες που αφορούν την εργασία, τη στέγαση και την προοπτική μιας αξιοπρεπούς ζωής. Οι κοινωνικές ευαισθησίες παραμένουν ζωντανές, ενώ ζητήματα όπως η προστασία του περιβάλλοντος, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ισότητα κινητοποιούν ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο. Το ερώτημα αφορά περισσότερο την ικανότητά μας να μετατρέπουμε αυτές τις ευαισθησίες σε ουσιαστική συλλογική συμμετοχή.

Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, η δημόσια έκφραση μιας άποψης έχει γίνει εξαιρετικά εύκολη. Μπορούμε να υποστηρίξουμε έναν σκοπό, να καταδικάσουμε μια αδικία ή να εκφράσουμε την αγανάκτησή μας μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η ευκολία αυτή, ωστόσο, δημιουργεί συχνά την ψευδαίσθηση της συμμετοχής. Η διατύπωση μιας θέσης δεν συνεπάγεται αυτομάτως και την ανάληψη της ευθύνης που απορρέει από αυτήν.

Κι εδώ βρίσκεται και μια ουσιαστική δοκιμασία των ιδανικών μας. Πόση σημασία έχουν οι αρχές που επικαλούμαστε όταν η υπεράσπισή τους απαιτεί προσωπικό κόστος; Πόσο πρόθυμοι είμαστε να υπερασπιστούμε την ελευθερία της έκφρασης ενός ανθρώπου με τον οποίο διαφωνούμε ή να αντισταθούμε σε μια αδικία από την οποία ενδεχομένως ωφελούμαστε;

Η επέτειος του Πολυτεχνείου δεν προσφέρεται για έναν διαγωνισμό αρετής ανάμεσα στις γενιές. Η γενιά του 1973 δεν ήταν όλοι αγωνιστές, όπως και οι σημερινοί νέοι δεν είναι αδιάφοροι. Η ιστορική μνήμη χάνει την αξία της όταν μετατρέπεται σε εξιδανίκευση του παρελθόντος ή σε αφορμή απαξίωσης του παρόντος.

Το ουσιαστικότερο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν διαθέτουμε σήμερα ιδανικά. Είναι πόση θέση έχουν αυτά στη ζωή μας πέρα από τις δημόσιες διακηρύξεις και τις επετειακές αναφορές. Πενήντα τρία χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει ότι οι κοινωνικές κατακτήσεις δεν υπήρξαν ποτέ αυτονόητες. Κάποιοι χρειάστηκε να αναλάβουν το κόστος για να γίνουν πραγματικότητα. Κι αν υπάρχει κάτι που αξίζει να αναρωτηθούμε, είναι αν εμείς έχουμε την ίδια διάθεση να υπερασπιστούμε όσα θεωρούμε σημαντικά ή αν έχουμε συνηθίσει να απολαμβάνουμε τα αποτελέσματα αγώνων που δεν θα ήμασταν πρόθυμοι να δώσουμε.